Na górze Synaj Bóg przekazał przez Mojżesza odwieczne prawdy, wyryte w kamieniu, w miejscu spotkania nieba i ziemi. Dziesięć Przykazań stanowi trwały punkt odniesienia dla ludzkiego życia, prowadząc ku harmonii z Bogiem i z drugim człowiekiem. Wśród nich jedno przykazanie zajmuje szczególne miejsce:
„Czcij ojca swego i matkę swoją, abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie” (Wj 20,12).
Wyjątkowa głębia kabed
Tora Mojżesza nakazuje starożytnemu Izraelowi, a w szerszym sensie wszystkim, którzy poszukują mądrości, okazywać rodzicom cześć w sposób wyjątkowo precyzyjny i bezprecedensowy. Co zaskakujące, to głębokie przykazanie odnosi się wyłącznie do rodziców. Nie znajdujemy bowiem podobnego nakazu „czczenia” królów, proroków czy starszych wspólnoty w tej samej, tak intensywnej formie. Hebrajskie słowo כַּבֵּד (kabed) zarezerwowane jest w Torze jedynie dla rodziców oraz dla Boga, i dla nikogo więcej (przynajmniej w samym tekście Tory). Tę zasadniczą różnicę można w pełni uchwycić tylko w języku hebrajskim.
Ktoś mógłby zaprotestować, przywołując słowa:
„Przed siwizną wstaniesz i będziesz szanował oblicze starca” (Kpł 19,32).
Jednak uważniejsza analiza hebrajskiego oryginału pokazuje, że użytym tam czasownikiem nie jest כַּבֵּד (kabed), lecz הָדַר (hadar). Termin ten oznacza okazywanie czci poprzez uszanowanie, wyróżnienie lub godne odniesienie się do drugiego człowieka. Jest to pojęcie pokrewne, lecz wyraźnie odmienne w swoim znaczeniu i głębi.
Głębokie znaczenie „wagi”
Hebrajski czasownik כַּבֵּד (kabed), użyty w Dziesięciu Przykazaniach (Wj 20,12; Pwt 5,16), niesie ze sobą fundamentalną ideę „wagi” lub „ciężaru”. „Czcić” (kabed) oznacza przede wszystkim, w myśleniu i w sercu, przypisać rodzicom wagę, trwałość i najwyższe znaczenie. To świadoma odmowa postrzegania ich jako postaci drugoplanowych czy przemijających, a uznanie ich za trwałe punkty odniesienia w życiu, zasługujące na najgłębszy szacunek i oddanie.
Dla pełniejszego zobrazowania tej idei warto spojrzeć na przeciwieństwo czci (כָּבוֹד, kavod), które wiąże się z pojęciem „ciężaru”. Jego przeciwieństwem jest zniewaga lub hańba (קָלוֹן, kalon), zakorzeniona w idei „lekkości”. Zniewaga czyni człowieka kimś pozbawionym znaczenia, łatwym do pominięcia, lekkim jak pióro unoszone przez wiatr. Cześć natomiast uznaje nadaną przez Boga wartość rodzicielstwa: jego godność, wagę oraz niezastąpioną rolę rodziców w naszym życiu.
Surowość zniewagi
Aby podkreślić powagę tego przykazania, Tora Mojżesza stwierdza, że ten, kto przeklina ojca lub matkę, podlega karze śmierci (Wj 21,17; Kpł 20,9). Hebrajski czasownik oznaczający „przeklinać”, czyli קַלֵּל (kalel), stanowi bezpośredne przeciwieństwo כַּבֵּד (kabed). Wyraża on traktowanie kogoś w sposób lekceważący, pozbawiony szacunku i znaczenia.
We współczesnym świecie, tak odległym od realiów społeczeństwa biblijnego, taka kara może brzmieć szokująco, a nawet nie do przyjęcia. Należy jednak zauważyć, że gdy niewierzący nie zgadzają się z Biblią, w sposób dorozumiany twierdzą, iż Bóg się myli, a oni mają rację. Wierzący natomiast z pokorą przyjmują, że to oni są w błędzie, gdy ich myślenie rozmija się z Pismem, i starają się podporządkować swoje rozumienie mądrości biblijnej.
Rodzina jako fundament moralny
Rodzice są pierwszymi przedstawicielami Boga, z którymi się spotykamy: to oni dają nam życie, sprawują nad nami władzę, otaczają nas opieką i wskazują perspektywę przyszłości. Przez znaczną część naszego życia działają oni w imieniu Boga. Ta rzeczywistość ustanawia rodzinę jako podstawowe środowisko kształtowania charakteru moralnego, w którym dziecko uczy się właściwych relacji z innymi ludźmi (Ef 6,1–4). Badania psychologiczne konsekwentnie potwierdzają to, co teologia głosi od dawna: bezpieczna więź z rodzicami w dzieciństwie tworzy wzorzec zaufania, empatii i zdrowych relacji na całe życie.
W istocie, jeśli relacja z rodzicami jest zdrowa i właściwie uporządkowana, wówczas relacje z małżonkiem, przełożonym, partnerem biznesowym, sąsiadem oraz innymi ludźmi (w tym także z własnymi dziećmi) w większości przypadków rozwijają się w podobny sposób.
Dla dziecka doświadczonego przemocą ze strony rodzica
Dla dziecka, które przeszło przez traumę, nakaz „czczenia” może brzmieć jak zdrada. Jednak pojęcie kabed nie oznacza przyzwolenia na krzywdę. Może ono wyrażać się poprzez nadanie świętej wagi prawdzie oraz trosce o własne bezpieczeństwo. Cześć może oznaczać żal po utracie wyidealizowanego obrazu rodzica albo uszanowanie własnej, danej przez Boga godności poprzez stawianie granic. Przerwanie cyklu przemocy jest aktem głęboko honorowym. Pokazuje, że zależy nam na relacji i że pragniemy, by w przyszłości mogła ona wyglądać inaczej. Proces uzdrowienia staje się wówczas zadaniem świętym, ponieważ zraniona relacja zostaje przyniesiona przed Boga.
Dla rodzica skrzywdzonego przez dziecko
Brak czci ze strony dziecka rani duszę rodzica i narusza naturalny porządek. Siła potrzebna do wytrwania musi jednak pochodzić z głębszego źródła niż ludzka wzajemność. Tora w mistrzowski sposób łączy cześć oddawaną Bogu z czcią wobec rodziców, przypominając, że nasza ostateczna wartość wypływa z niezmiennej czci Ojca Niebieskiego. Z tej pewności rodzic może czerpać siłę do bolesnej formy czci, jaką jest pozwolenie na odejście, uszanowanie autonomii dziecka bez odwetu, na wzór cierpliwej miłości Boga. Taka miłość, pełna łaski, staje się duchowym dziedzictwem. Rodzic żyje w czci, która ma swoje źródło tam, gdzie nikt nie może jej odebrać.
Zakończenie
W naszym poranionym świecie, w którym więzi rodzinne często słabną pod presją współczesnego życia, to starożytne przykazanie wzywa nas z powrotem do czegoś głębokiego i ożywczego. Hebrajskie wezwanie do kabed, do nadania rodzicom wagi, trwałości i świętej doniosłości, przypomina, że cześć wobec nich nie polega na ślepym posłuszeństwie ani na ignorowaniu bólu. Chodzi raczej o uznanie ich danej przez Boga roli jako pierwszych ludzkich punktów odniesienia w naszej historii, nawet wtedy, gdy mierzymy się ze złożonością realnych relacji.
Gdy słuchamy z uważnością, przebaczamy z hojnością, wyznaczamy zdrowe granice tam, gdzie są potrzebne, i pozostajemy wiernie obecni, wcielamy w życie kabed. W ten sposób odwzorowujemy niezłomną wierność samego Boga. Czcząc naszych ziemskich rodziców, wpisujemy nasze osobiste drogi w szerszą opowieść o odkupieniu, którą Bóg pisze poprzez swój lud.
Podejmijmy ten święty „ciężar”, nie jako brzemię, lecz jako drogę ku prawdziwemu życiu i trwałemu błogosławieństwu. Gdy rodziny odzwierciedlają wagę autentycznej czci, stają się miejscami uzdrowienia, nadziei i światła, rozjaśniając drogę ku głębszej harmonii z Bogiem i z innymi ludźmi.
Nieśmy to przykazanie dalej z radością, wiedząc, że oddając cześć rodzicom, oddajemy cześć Bogu Izraela, który jako pierwszy dał nam życie.
