Jako teolog i językoznawca podejmuję się zbadania twierdzenia, jakoby hebrajskie imię Jezusa należało oddawać jako „Yahshua” – propozycji, która nie znajduje potwierdzenia w starożytnych źródłach hebrajskich ani aramejskich. Niniejsza analiza, oparta na perspektywach językowej, historycznej i teologicznej, wyjaśnia pochodzenie oraz znaczenie imienia Jezusa, potwierdzając formy „Jeszua” (ישוע) oraz „Jehoszua” (יהושע) jako autentyczne hebrajskie postacie tego imienia, a zarazem wskazując na spekulatywny charakter formy „Yahshua”. Rozważania te łączą świadectwa tekstowe, analizę etymologiczną oraz kulturowo-językowy kontekst okresu Drugiej Świątyni, aby precyzyjnie określić formę i znaczenie tego imienia.
W judeo-grece Nowego Testamentu imię Jezusa zapisywane jest konsekwentnie jako Ἰησοῦς (Iēsous). Ta grecka transliteracja odpowiada hebrajskiemu imieniu Jeszua (ישוע) lub jego dłuższej formie Jehoszua (יהושע), obie bowiem były powszechnie używane wśród Żydów w okresie Drugiej Świątyni (ok. 516 r. p.n.e. – 70 r. n.e.). Imię Jeszua pojawia się w Biblii hebrajskiej niemal trzydzieści razy, odnosząc się do różnych postaci (np. Ezd 3,2; Neh 3,19; 1 Krn 24,11). Podobnie imię Jehoszua, najsłynniej związane z Jozuem, następcą Mojżesza, jest dobrze poświadczone w tekstach biblijnych (np. Lb 13,16). Te imiona, głęboko zakorzenione w hebrajskiej tradycji językowej, stanowią podstawę do właściwego rozumienia imienia Jezusa.
Z etymologicznego punktu widzenia imię Jehoszua (יהושע) jest imieniem złożonym, wywodzącym się z dwóch hebrajskich rdzeni: elementu teoforycznego יהו (Yahu), będącego skróconą formą imienia Bożego JHWH (tetragramu), oraz czasownika ישע (jaszaʿ), oznaczającego „zbawiać” lub „wyzwalać”. W konsekwencji imię Jehoszua można tłumaczyć jako „JHWH zbawia” lub „Pan jest zbawieniem”.
Forma Jeszua (ישוע), będąca powygnaniowym skróceniem imienia Jehoszua, upraszcza jego wymowę, zachowując jednocześnie zasadnicze znaczenie. Krótsza postać imienia najprawdopodobniej wykształciła się w wyniku zmian fonetycznych w późnym hebrajskim biblijnym oraz w języku aramejskim, gdzie początkowa sekwencja jod–he (יה) w imieniu Jehoszua uległa redukcji, dając w efekcie formę Jeszua. W tym kontekście imię Jeszua może być rozumiane jako „On [Pan] zbawia” lub, zależnie od kontekstu składniowego, po prostu jako „zbawienie”.
Istotne znaczenie ma również równoważność form Jeszua i Jehoszua w judeo-greckiej tradycji językowej. Grecka forma Ἰησοῦς (Iēsous) nie rozróżnia obu hebrajskich wariantów, ponieważ język grecki nie dysponuje środkami fonetycznymi pozwalającymi oddać subtelne różnice hebrajskiej artykulacji. W rezultacie zarówno Jeszua, jak i Jehoszua są oddawane jako Ἰησοῦς w Septuagincie (greckim przekładzie Biblii hebrajskiej), jak i w Nowym Testamencie. Przykładowo Jozue, syn Nuna, występuje w Septuagincie jako Ἰησοῦς (np. Joz 1,1), podobnie jak Jezus z Nazaretu w Ewangeliach. Ta ciągłość językowa podkreśla wspólną tożsamość imienia w kontekstach hebrajskim, aramejskim i greckim.
Teologiczne znaczenie imienia Jezusa zostaje jasno wyrażone w Ewangelii Mateusza:
„Nadasz Mu imię Jezus, On bowiem zbawi swój lud od jego grzechów” (Mt 1,21).
Wypowiedź ta ustanawia bezpośredni związek między imieniem Jeszua a jego semantycznym rdzeniem ישע (jaszaʿ), oznaczającym „zbawiać”. W języku hebrajskim imię Jeszua jest zarówno fonetycznie, jak i znaczeniowo powiązane z rzeczownikiem ישועה (jeszuʿa), który oznacza „zbawienie”. Stwierdzenie Mateusza zawiera więc świadomą grę słów: Jezus (Jeszua) nosi imię „Zbawienie”, ponieważ ucieleśnia Boże działanie polegające na wybawieniu swojego ludu. Taka interpretacja pozostaje w pełnej zgodności z żydowską praktyką nadawania imion, w której imiona często niosły znaczenie teologiczne lub prorockie, odzwierciedlając rolę danej osoby lub jej Boskie przeznaczenie.
Rdzenie imienia Jeszua najprawdopodobniej łączą w sobie zarówno czasownik היה (haja), oznaczający „być” lub „istnieć”, jak i ישע (jaszaʿ), „zbawiać”. Element יה (jah) w imieniu Jehoszua nawiązuje do imienia Bożego oraz do idei istnienia, ponieważ JHWH jest w Biblii hebrajskiej powiązany z wiecznym bytem (por. Wj 3,14: „JESTEM, KTÓRY JESTEM”). Równocześnie motyw zbawienia (ישע) podkreśla odkupieńczą misję przypisywaną Jezusowi w teologii chrześcijańskiej. Ta podwójna etymologia pogłębia znaczenie imienia, wskazując zarówno na Boską obecność, jak i na akt wybawienia. Należy jednak zaznaczyć, że dokładna relacja między tymi rdzeniami w formowaniu imienia Jeszua pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej, gdyż starożytne hebrajskie imiona często łączyły w sobie wiele warstw znaczeniowych.
W przeciwieństwie do tego, proponowana forma imienia „Yahshua” nie znajduje żadnego potwierdzenia w starożytnych źródłach hebrajskich ani aramejskich. Zwolennicy „Yahshua” twierdzą, że imię to łączy „Yah” (skróconą formę imienia JHWH) oraz „shua”, wywodzone rzekomo z rdzenia oznaczającego „zbawiać” lub „wołać o pomoc”. Z teologicznego punktu widzenia „Yahshua” może wydawać się atrakcyjne, ponieważ dałoby się je interpretować jako „Yah zbawia”, co odpowiada zbawczej roli Jezusa. Forma ta jest jednak problematyczna językowo.
Hebrajski czasownik oznaczający „zbawiać” to ישע (jaszaʿ), a nie שוע (szuʿa), który wiąże się raczej z wołaniem, krzykiem lub szukaniem pomocy (por. Ps 28,2). Co więcej, żadne znane żydowskie teksty z okresu Drugiej Świątyni ani wcześniejsze nie używają „Yahshua” jako imienia własnego. Zwoje znad Morza Martwego, literatura rabiniczna oraz inne źródła współczesne konsekwentnie poświadczają formy Jeszua lub Jehoszua, nigdy natomiast „Yahshua”.
Brak formy „Yahshua” w źródłach historycznych sugeruje, że mamy do czynienia z konstrukcją nowożytną, być może powstałą z pragnienia silniejszego podkreślenia imienia Bożego („Yah”) w tożsamości Jezusa. Choć taka motywacja może świadczyć o teologicznej kreatywności, nie posiada ona oparcia empirycznego. Analiza językoznawcza hebrajskich konwencji nazewniczych pokazuje, że imiona teoforyczne zazwyczaj przyjmują wzorce takie jak Jehoszua (יהושע), Jirmejahu (ירמיהו, Jeremiasz) czy Jeszajahu (ישעיהו, Izajasz), w których element Boski (יהו lub יה) łączy się z czasownikiem lub rzeczownikiem. Jeszua mieści się w tym schemacie jako forma skrócona, natomiast „Yahshua” od niego odstaje i nie ma żadnego precedensu.
Z kulturowego punktu widzenia popularność imienia Jeszua w okresie Drugiej Świątyni jest dobrze udokumentowana. Żydowski historyk Józef Flawiusz wspomina kilka osób noszących imię Jeszua, a imię to pojawia się również w inskrypcjach na ossuariach z tego okresu. Ta powszechność wskazuje, że Jeszua było imieniem często spotykanym, porównywalnym do współczesnych imion takich jak Jan czy Maria. Wybór imienia Jeszua dla Jezusa, odnotowany w Ewangeliach, odzwierciedla zatem typowo żydowskie imię, które jednak zostaje nasycone szczególnym znaczeniem teologicznym poprzez Boże objawienie (Mt 1,21; Łk 1,31).
Spekulatywny charakter formy „Yahshua” nie wyklucza faktu, że imię Jezusa niesie w sobie złożone warstwy etymologiczne. Współdziałanie motywów „być” (היה) oraz „zbawiać” (ישע) w imionach Jeszua lub Jehoszua otwiera pole do bogatej refleksji teologicznej. Jednak bez świadectw tekstowych lub epigraficznych forma „Yahshua” pozostaje hipotezą. Konsensus badawczy, oparty na tradycjach rękopiśmiennych, wzorcach językowych oraz kontekście historycznym, jednoznacznie wskazuje Jeszuę (lub Jehoszuę) jako autentyczne hebrajskie imię Jezusa.
Podsumowując, imię Jezus, zapisane po grecku jako Ἰησοῦς, wywodzi się z hebrajskiego Jeszua (ישוע) lub Jehoszua (יהושע), oznaczającego „zbawienie” lub „JHWH zbawia”. Formy te są dobrze poświadczone zarówno w źródłach biblijnych, jak i pozabiblijnych, co odzwierciedla ich szerokie użycie w kulturze żydowskiej. Teologiczny wymiar imienia (podkreślony w Mt 1,21) pozostaje w bezpośrednim związku z jego podstawą językową i potwierdza zbawczą rolę Jezusa. W przeciwieństwie do tego „Yahshua” nie ma zakorzenienia historycznego i jawi się jako nowożytna konstrukcja, pozbawiona starożytnych świadectw. Jako teologowie i językoznawcy powinniśmy przedkładać dane poświadczone nad rekonstrukcje spekulatywne, uznając Jeszuę za imię, które łączy precyzję językową z prawdą teologiczną.
