Moja historia zaczyna si\u0119 prawie dwadzie\u015bcia lat temu, na zaj\u0119ciach seminaryjnych na Florydzie \u015arodkowej. W tamtym czasie by\u0142em przekonany, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem.<\/p>\n
Dlaczego? C\u00f3\u017c\u2026 g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce wszyscy, kt\u00f3rych zna\u0142em, tak w\u0142a\u015bnie uwa\u017cali. Sama my\u015bl, \u017ce \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem, by\u0142a traktowana p\u00f3\u0142 \u017cartem: \u201eNo wiesz\u2026 Jak mo\u017cna twierdzi\u0107, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem – przecie\u017c by\u0142 lekarzem!!!\u201d<\/p>\n
Celem tego artyku\u0142u jest pokazanie, \u017ce \u017cydowskie pochodzenie \u0141ukasza nie jest tak nieprawdopodobne, jak dot\u0105d s\u0105dzono. Nie zamierzam udowadnia\u0107, \u017ce \u0141ukasz by\u0142 \u017bydem, uwa\u017cam, \u017ce to nie do osi\u0105gni\u0119cia, lecz chc\u0119 wykaza\u0107 dwie rzeczy: 1) \u017ce przekonanie, i\u017c \u0141ukasz by\u0142 poganinem, nie ma solidnych podstaw, oraz 2) \u017ce istnieje realna mo\u017cliwo\u015b\u0107, i\u017c \u0141ukasz urodzi\u0142 si\u0119 jako \u017byd albo by\u0142 prozelit\u0105, czyli nawr\u00f3conym na judaizm.<\/p>\n
Podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi, nigdy wcze\u015bniej tego nie kwestionowa\u0142em, a\u017c do tamtego pami\u0119tnego poniedzia\u0142kowego poranka, gdy s\u0142ucha\u0142em wyk\u0142adu seminaryjnego. Profesor, kt\u00f3ry zreszt\u0105 by\u0142 autorem oko\u0142o czterdziestu ksi\u0105\u017cek (i darzy\u0142 \u017byd\u00f3w wielk\u0105 sympati\u0105), podj\u0105\u0142 temat: \u201e\u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem\u201d. Pomy\u015bla\u0142em wtedy: \u201eO nie, znowu to samo\u201d. Jednak w miar\u0119 jak s\u0142ucha\u0142em argument\u00f3w tego uczonego cz\u0142owieka, t\u0142umacz\u0105cego, dlaczego mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem, coraz wyra\u017aniej u\u015bwiadamia\u0142em sobie: \u201eTe argumenty s\u0105 s\u0142abe i niejednoznaczne\u201d. Istnieje ich wiele, ale \u017caden nie jest naprawd\u0119 przekonuj\u0105cy.<\/p>\n
Przyk\u0142ady takich argument\u00f3w to:<\/p>\n
Spo\u015br\u00f3d wszystkich przytoczonych przez niego argument\u00f3w tylko jeden uzna\u0142em za wart uwagi, jednak om\u00f3wi\u0119 go p\u00f3\u017aniej i poka\u017c\u0119, \u017ce po dok\u0142adniejszym zbadaniu r\u00f3wnie\u017c on okazuje si\u0119 nieprzekonuj\u0105cy i mo\u017ce by\u0107 zr\u00f3wnowa\u017cony silniejszym argumentem przemawiaj\u0105cym za \u017cydowskim pochodzeniem \u0141ukasza.<\/p>\n
Z czasem, w r\u00f3\u017cnych momentach \u017cycia, powraca\u0142em do tego pytania i szuka\u0142em nowych mo\u017cliwo\u015bci. Znalaz\u0142o si\u0119 kilku \u015bmia\u0142k\u00f3w, kt\u00f3rzy bronili tezy o \u017cydowskim pochodzeniu \u0141ukasza, ale ich argumenty, podobnie jak w przypadku tradycyjnego stanowiska, nie brzmia\u0142y przekonuj\u0105co.\u00a0Przyk\u0142adowo:<\/p>\n
Do\u015b\u0107 powiedziane! Nie przekonuj\u0105 mnie ani ci, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce \u0141ukasz by\u0142 \u017bydem, ani ci, kt\u00f3rzy utrzymuj\u0105, \u017ce nie by\u0142. W tym miejscu mo\u017cna by wysun\u0105\u0107 argument, \u017ce skoro \u017cadne dowody nie s\u0105 rozstrzygaj\u0105ce, to ci\u0119\u017car dowodu spoczywa na tych, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce \u0141ukasz by\u0142 jedynym nieizraelskim autorem spo\u015br\u00f3d wszystkich pisarzy Biblii. To rozumowanie ma pewien sens, cho\u0107 na razie potraktuj\u0119 je raczej jak \u201ecios poni\u017cej pasa\u201d, by u\u017cy\u0107 terminologii z bokserskiego ringu.<\/p>\n
Teraz chcia\u0142bym przedstawi\u0107 argument, kt\u00f3ry uwa\u017cam za jedyny rzeczywi\u015bcie zas\u0142uguj\u0105cy na uwag\u0119 w twierdzeniu, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem. Nast\u0119pnie przedstawi\u0119 kontrargument, \u017ce m\u00f3g\u0142 nim jednak by\u0107.<\/p>\n
Moim zdaniem jedyny rzeczywi\u015bcie istotny argument, jaki mo\u017cna wysun\u0105\u0107 na rzecz tezy, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem, opiera si\u0119 na Li\u015bcie do Kolosan 4:7\u201318, a szczeg\u00f3lnie na wersetach 10\u201311. Czytamy tam:<\/p>\n
\n7<\/strong> O wszystkim, co mnie dotyczy, powiadomi was Tychik, umi\u0142owany brat, wierny s\u0142uga i wsp\u00f3\u0142s\u0142uga w Panu.
8<\/strong> Pos\u0142a\u0142em go do was w\u0142a\u015bnie po to, by\u015bcie poznali nasze sprawy i aby pocieszy\u0142 wasze serca;
9<\/strong> razem z nim jest Onezym, wierny i umi\u0142owany brat, kt\u00f3ry pochodzi spo\u015br\u00f3d was. Oni opowiedz\u0105 wam wszystko, co si\u0119 tu dzieje.<\/p>\n10<\/strong> Pozdrawia was Arystarch, m\u00f3j wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144, a tak\u017ce Marek, kuzyn Barnaby (co do kt\u00f3rego otrzymali\u015bcie polecenia, je\u015bli do was przyb\u0119dzie, przyjmijcie go);
11<\/strong> oraz Jezus, zwany Justusem. Oni s\u0105 jedynymi spo\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w dla Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego, kt\u00f3rzy pochodz\u0105 z obrzezania; oni te\u017c okazali mi wiele wsparcia.<\/p>\n12<\/strong> Pozdrawia was Epafras, wasz rodak, s\u0142uga Chrystusa Jezusa, zawsze tocz\u0105cy za was gorliwy b\u00f3j w modlitwach, aby\u015bcie trwali doskonali i w pe\u0142ni przekonani co do ca\u0142ej woli Bo\u017cej.
13<\/strong> Daj\u0119 mu \u015bwiadectwo, \u017ce bardzo si\u0119 troszczy o was i o tych w Laodycei i w Hierapolis.
14<\/strong> Pozdrawia was \u0141ukasz, umi\u0142owany lekarz, oraz Demas.
15<\/strong> Pozdr\u00f3wcie braci w Laodycei, r\u00f3wnie\u017c Nymfasa i zb\u00f3r, kt\u00f3ry si\u0119 gromadzi w jego domu.
16<\/strong> A gdy ten list zostanie u was odczytany, postarajcie si\u0119, by zosta\u0142 tak\u017ce odczytany w zborze w Laodycei, a wy przeczytajcie list, kt\u00f3ry przyjdzie z Laodycei.
17<\/strong> Powiedzcie Archipowi: \u201eZwr\u00f3\u0107 uwag\u0119 na pos\u0142ug\u0119, kt\u00f3r\u0105 otrzyma\u0142e\u015b w Panu, aby\u015b j\u0105 dobrze wype\u0142ni\u0142.\u201d<\/p>\n18<\/strong> Pozdrowienie moj\u0105 r\u0119k\u0105 \u2014 Paw\u0142a. Pami\u0119tajcie o moim wi\u0119zieniu. \u0141aska z wami!
(Kol 4:7\u201318)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\nCentralnym punktem tego argumentu jest obserwacja, \u017ce w wersetach 10\u201311 Pawe\u0142 wymienia kilka os\u00f3b, okre\u015blaj\u0105c je jako \u201ejedynych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w dla Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego spo\u015br\u00f3d obrzezanych\u201d, czyli tych, kt\u00f3rzy s\u0105 \u017bydami\/Izraelitami, ale nie wspomina tam \u0141ukasza<\/strong>. Rzeczywi\u015bcie, \u0141ukasz pojawia si\u0119 w tym li\u015bcie, lecz dopiero p\u00f3\u017aniej i osobno. Na tej podstawie niekt\u00f3rzy wnioskuj\u0105, \u017ce skoro nie zosta\u0142 wymieniony w grupie \u201espo\u015br\u00f3d obrzezanych\u201d, to znaczy, \u017ce nie by\u0142 \u017bydem.<\/p>\n
Jednak ja nie uwa\u017cam, \u017ce to jedyne mo\u017cliwe odczytanie tego fragmentu. To jest list, a nie systematyczne opracowanie teologiczne<\/strong>, wi\u0119c podlega zasadom typowym dla zwyk\u0142ej korespondencji. Wiemy, \u017ce Pawe\u0142 nie pisa\u0142 swoich list\u00f3w w\u0142asnor\u0119cznie, lecz zwykle je dyktowa\u0142, podpisuj\u0105c si\u0119 i zatwierdzaj\u0105c na ko\u0144cu (por. Rz 16:22; Kol 4:18; Ga 6:11).<\/p>\n
Je\u015bli my sami piszemy lub dyktujemy list, mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce po zako\u0144czeniu g\u0142\u00f3wnej tre\u015bci przypomnimy sobie o czym\u015b wa\u017cnym i dopiszemy postscriptum (P.S. \u2014 post scriptum<\/em>, czyli \u201epo napisaniu\u201d) lub nawet drugie dopowiedzenie (P.P.S.). Tak te\u017c mog\u0142o by\u0107 w przypadku Listu do Kolosan.\u00a0Skoro jest to list, a nie traktat, mo\u017cliwe jest, \u017ce Pawe\u0142 po prostu zapomnia\u0142 wspomnie\u0107 o \u0141ukaszu wcze\u015bniej i doda\u0142 go p\u00f3\u017aniej<\/strong>, albo te\u017c nie wymieni\u0142 go w\u015br\u00f3d \u201ewsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w z obrzezania\u201d, poniewa\u017c \u0141ukasz by\u0142 lekarzem, a nie cz\u0142onkiem jego zespo\u0142u nauczycieli.\u00a0Innymi s\u0142owy, argument, jakoby to oddzielne wspomnienie \u0141ukasza jednoznacznie wyklucza\u0142o go z grona \u017byd\u00f3w, nie jest przekonuj\u0105cy<\/strong>, poniewa\u017c wyci\u0105ga z tego tekstu zbyt daleko id\u0105ce wnioski. Mo\u017ce on stanowi\u0107 jedn\u0105 z mo\u017cliwych interpretacji, ale z pewno\u015bci\u0105 nie jest dowodem<\/strong> na to, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem. Nie mo\u017ce wi\u0119c dowie\u015b\u0107 tego, co zamierza udowodni\u0107. Pozwala jedynie na jedno z mo\u017cliwych odczyta\u0144<\/strong> tego fragmentu tekstu.<\/p>\n
Argument za \u017cydowskim pochodzeniem \u0141ukasza<\/strong><\/p>\n
Uwa\u017cam, \u017ce argument przemawiaj\u0105cy za mo\u017cliwo\u015bci\u0105 \u017cydowskiego pochodzenia \u0141ukasza jest bardzo interesuj\u0105cy i ma dwa zasadnicze aspekty.<\/p>\n
Po pierwsze, imi\u0119 \u0141ukasz<\/em> jest imieniem niezwyk\u0142ym. Rzadko pojawia si\u0119 ono poza zbiorami Nowego Testamentu, mimo \u017ce zachowa\u0142o si\u0119 ogromne bogactwo greckich dokument\u00f3w zawieraj\u0105cych tysi\u0105ce imion greckich. Dlatego zasadne jest postawienie pytania: A co, je\u015bli \u201e\u0141ukasz\u201d nie jest jego pe\u0142nym imieniem?<\/em> Co, je\u015bli Pawe\u0142 post\u0105pi\u0142 z \u0141ukaszem tak, jak w przypadku swojego przyjaciela Demasa? Demas, wspomniany razem z \u0141ukaszem w Li\u015bcie do Kolosan (Kol 4,14), jest z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem zdrobnieniem imienia Demetriusz; czym\u015b, co dzi\u015b nazwaliby\u015bmy przydomkiem lub pseudonimem. Je\u015bli tak, to \u0141ukasz mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c zdrobnieniem imienia greckiego, kt\u00f3re jest dobrze po\u015bwiadczone w literaturze greckiej, mianowicie Lucjusz<\/em>. W j\u0119zyku angielskim imiona Luke<\/em> i Lucius<\/em> maj\u0105 tylko dwie wsp\u00f3lne litery, ale po grecku a\u017c pi\u0119\u0107 (\u039b\u03bf\u03c5\u03ba\u1fb6\u03c2 i \u039b\u03bf\u03cd\u03ba\u03b9\u03bf\u03c2). W rzeczywisto\u015bci w j\u0119zyku greckim s\u0105 to niemal to\u017csame formy.<\/p>\n
Po drugie, skoro ustalili\u015bmy mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce \u0141ukasz i Lucjusz mog\u0105 by\u0107 t\u0105 sam\u0105 osob\u0105, warto przyjrze\u0107 si\u0119 fragmentowi, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy osob\u0119 o imieniu Lucjusz<\/em> z rodakami Paw\u0142a!<\/p>\n
W Li\u015bcie Paw\u0142a do Rzymian (Rz 16,17\u201323) czytamy:<\/p>\n
\n17<\/strong> A prosz\u0119 was, bracia, miejcie oko na tych, kt\u00f3rzy powoduj\u0105 niezgody i zgorszenia wbrew nauce, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119li\u015bcie, i unikajcie ich.
18<\/strong> Tacy bowiem ludzie nie s\u0142u\u017c\u0105 naszemu Panu Chrystusowi, lecz w\u0142asnemu brzuchowi, a pi\u0119knymi i pochlebnymi s\u0142owami zwodz\u0105 serca prostaczk\u00f3w.
19<\/strong> Bo o waszym pos\u0142usze\u0144stwie wszyscy wiedz\u0105; przeto ciesz\u0119 si\u0119 z was, ale pragn\u0119, aby\u015bcie byli m\u0105drzy w tym, co dobre, a niewinni w tym, co z\u0142e.
20<\/strong> A B\u00f3g pokoju rych\u0142o zetrze szatana pod nogi wasze. \u0141aska Pana naszego Jezusa Chrystusa niech b\u0119dzie z wami.
21<\/strong> Pozdrawia was Tymoteusz, m\u00f3j wsp\u00f3\u0142pracownik, oraz Lucjusz, Jason i Sosypater, moi rodacy.
22<\/strong> Ja, Tercjusz, kt\u00f3ry spisa\u0142em ten list, pozdrawiam was w Panu.<\/p>\n<\/blockquote>\nZauwa\u017cmy, \u017ce Pawe\u0142, poprzez swojego sekretarza Tercjusza (w. 22), \u0142\u0105czy Tymoteusza, Jasona i Sosypatra z Lucjuszem, nazywaj\u0105c ich moimi rodakami<\/em> (w. 21). Je\u015bli \u0141ukasz i Lucjusz to jedna i ta sama osoba, przy czym pierwsze imi\u0119 jest zdrobnieniem drugiego, w\u00f3wczas mamy tu do czynienia z bardzo interesuj\u0105cym przypadkiem, kt\u00f3ry (cho\u0107 nie dowodzi jednoznacznie \u017cydowskiego pochodzenia \u0141ukasza) skutecznie podwa\u017ca argument z Listu do Kolosan 4.<\/p>\n
Celem tego artyku\u0142u nie by\u0142o i nadal nie jest udowodnienie, \u017ce \u0141ukasz by\u0142 \u017bydem. Przy braku wystarczaj\u0105cych danych zapewne nie jest to mo\u017cliwe. Celem by\u0142o raczej zaproponowanie bardziej wywa\u017conej i ostro\u017cnej oceny, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna stre\u015bci\u0107 nast\u0119puj\u0105co: Nie istniej\u0105 powa\u017cne powody, by nadal twierdzi\u0107, \u017ce \u0141ukasz by\u0142 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 poganinem.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Moja historia zaczyna si\u0119 prawie dwadzie\u015bcia lat temu, na zaj\u0119ciach seminaryjnych na Florydzie \u015arodkowej. W tamtym czasie by\u0142em przekonany, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 \u017bydem. Dlaczego? C\u00f3\u017c\u2026 g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce wszyscy, kt\u00f3rych zna\u0142em, tak w\u0142a\u015bnie uwa\u017cali. Sama my\u015bl, \u017ce \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem, by\u0142a traktowana p\u00f3\u0142 \u017cartem: \u201eNo wiesz\u2026 Jak mo\u017cna twierdzi\u0107, \u017ce \u0141ukasz nie by\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[485],"tags":[],"class_list":{"0":"post-12798","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-gospels-pl"},"yoast_head":"\n
Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem? - Jewish Studies for Christians<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"noindex, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/\"},\"author\":{\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\"},\"headline\":\"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem?\",\"datePublished\":\"2025-10-02T14:08:30+00:00\",\"dateModified\":\"2025-10-08T08:55:51+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/\"},\"wordCount\":1794,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"articleSection\":[\"Ewangelie\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/\",\"url\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/\",\"name\":\"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem? - Jewish Studies for Christians\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#website\"},\"datePublished\":\"2025-10-02T14:08:30+00:00\",\"dateModified\":\"2025-10-08T08:55:51+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/drelisblog.com\/\",\"name\":\"Dr Eli's Blog\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/drelisblog.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\",\"name\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/drelisblog.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/drelisblog.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png\",\"width\":2560,\"height\":470,\"caption\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/drelisblog.com\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\",\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"Sandra Kwiecien\"},\"url\":\"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/author\/sandra-kwiecien\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem? - Jewish Studies for Christians","robots":{"index":"noindex","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/"},"author":{"name":"Sandra Kwiecien","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab"},"headline":"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem?","datePublished":"2025-10-02T14:08:30+00:00","dateModified":"2025-10-08T08:55:51+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/"},"wordCount":1794,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"articleSection":["Ewangelie"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/","url":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/","name":"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem? - Jewish Studies for Christians","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website"},"datePublished":"2025-10-02T14:08:30+00:00","dateModified":"2025-10-08T08:55:51+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/can-gospel-of-luke-be-written-by-a-jew\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Czy \u0141ukasz m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u017bydem?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website","url":"https:\/\/drelisblog.com\/","name":"Dr Eli's Blog","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/drelisblog.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98","name":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/drelisblog.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","contentUrl":"https:\/\/drelisblog.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","width":2560,"height":470,"caption":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel"},"logo":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/drelisblog.com"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab","name":"Sandra Kwiecien","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","caption":"Sandra Kwiecien"},"url":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/author\/sandra-kwiecien\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12798","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/350"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12798"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12798\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12798"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12798"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12798"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}