Wyobra\u017a sobie fragment Pisma, kt\u00f3ry od wiek\u00f3w rozpala dyskusje i dzieli dwie wielkie tradycje wiary. W samym centrum sporu znajduje si\u0119 jeden werset z Ksi\u0119gi Izajasza (7,14). Chrze\u015bcijanie widz\u0105 w nim zapowied\u017a cudownych narodzin Jezusa z Dziewicy, proroctwo, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 jednym z filar\u00f3w Nowego Przymierza. \u017bydowscy uczeni natomiast utrzymuj\u0105, \u017ce ten tekst zosta\u0142 \u017ale zrozumiany i zniekszta\u0142cony przez t\u0142umaczenia oraz up\u0142yw czasu.\u00a0Gdzie wi\u0119c le\u017cy prawda? Spr\u00f3bujmy wsp\u00f3lnie rozwik\u0142a\u0107 t\u0119 zagadk\u0119, a odkrycie mo\u017ce naprawd\u0119 ci\u0119 zaskoczy\u0107.<\/p>\n
Werset, o kt\u00f3rym mowa, w oryginalnym hebrajskim brzmi:<\/p>\n
\u05dc\u05b8\u05db\u05b5\u05df \u05d9\u05b4\u05ea\u05b5\u05bc\u05df \u05d0\u05b2\u05d3\u05b9\u05e0\u05b8\u05d9 \u05d4\u05d5\u05bc\u05d0, \u05dc\u05b8\u05db\u05b6\u05dd \u05d0\u05d5\u05b9\u05ea: \u05d4\u05b4\u05e0\u05b5\u05bc\u05d4 \u05d4\u05b8\u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4, \u05d4\u05b8\u05e8\u05b8\u05d4 \u05d5\u05b0\u05d9\u05b9\u05dc\u05b6\u05d3\u05b6\u05ea \u05d1\u05b5\u05bc\u05df, \u05d5\u05b0\u05e7\u05b8\u05e8\u05b8\u05d0\u05ea \u05e9\u05b0\u05c1\u05de\u05d5\u05b9, \u05e2\u05b4\u05de\u05b8\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc \u05d0\u05b5\u05dc<\/strong><\/p>\n W chrze\u015bcija\u0144skich przek\u0142adach,\u00a0werset ten oddano nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n \u201eDlatego Pan sam da wam znak: Oto dziewica pocznie i porodzi syna, i nazwie go imieniem Emmanuel.\u201d (Iz 7,14, NASB)<\/p>\n<\/blockquote>\n W \u017cydowskich t\u0142umaczeniach sens tego wersetu jest inny:<\/p>\n \u201eDlatego Pan sam da wam znak: Oto m\u0142oda kobieta pocznie i porodzi syna, i nazwie go imieniem Immanuel.\u201d (Iz 7,14, JPS)<\/p>\n<\/blockquote>\n Ewangelista Mateusz wyra\u017anie \u0142\u0105czy ten werset z narodzinami Jezusa:<\/p>\n \u201eA sta\u0142o si\u0119 to wszystko, aby si\u0119 wype\u0142ni\u0142o s\u0142owo Pa\u0144skie wypowiedziane przez proroka: Oto Dziewica pocznie i porodzi Syna, kt\u00f3remu nadadz\u0105 imi\u0119 Emmanuel<\/em>, to znaczy: B\u00f3g z nami<\/em>.\u201d (Mt 1,22\u201323)<\/p>\n<\/blockquote>\n Zarzut wobec takiej interpretacji u Mateusza jest podw\u00f3jny. Po pierwsze, proroctwo dotyczy\u0142o wydarzenia, kt\u00f3re mia\u0142o si\u0119 rozegra\u0107 700\u2013800 lat przed narodzeniem Jezusa. Po drugie, Mateusz, jak si\u0119 twierdzi, pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 niew\u0142a\u015bciwym t\u0142umaczeniem: zamiast \u201edziewica\u201d powinno by\u0107 \u201em\u0142oda kobieta\u201d.<\/p>\n Pierwszy zarzut<\/strong><\/p>\n Proroctwo zosta\u0142o przekazane kr\u00f3lowi Achazowi z Judy (ok. 735\u2013715 r. p.n.e.) w czasie wojny syro-efraimskiej, gdy Judzie grozi\u0142a inwazja ze strony Syrii (Aramu) i Izraela (Efraima). Rezyn, kr\u00f3l Aramu, i Pekach, kr\u00f3l Izraela, zaatakowali Jerozolim\u0119, lecz bezskutecznie (Iz 7,1). Znak, o kt\u00f3rym m\u00f3wi prorok, mia\u0142 wi\u0119c dotyczy\u0107 bezpo\u015brednio sytuacji Achaza, a nie wydarze\u0144 sprzed 700\u2013800 lat p\u00f3\u017aniej, z czas\u00f3w Jezusa.\u00a0Dziecko, o kt\u00f3rym mowa, prawdopodobnie syn Izajasza, Maher-Szalal-Chasz-Baz (Iz 8), lub Ezechiasz, mia\u0142o symbolizowa\u0107 Bo\u017ce wybawienie, kt\u00f3re mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 wkr\u00f3tce potem. Niekt\u00f3rzy komentatorzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce proroctwo przechodzi od czas\u00f3w Achaza do czas\u00f3w mesja\u0144skich, poniewa\u017c w tek\u015bcie hebrajskim zmienia si\u0119 liczba: z \u201ety\u201d (pojedynczego, odnosz\u0105cego si\u0119 do kr\u00f3la Achaza) na \u201ewy\u201d (liczb\u0119 mnog\u0105, odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do domu Dawida).\u00a0Inni proponuj\u0105 koncepcj\u0119 podw\u00f3jnego wype\u0142nienia: jedno spe\u0142nienie w czasach Achaza, drugie w czasach Chrystusa. Pojawia si\u0119 jednak pytanie: czy takie wyja\u015bnienie rzeczywi\u015bcie oddaje spos\u00f3b, w jaki Ewangelista Mateusz rozumia\u0142 \u017cydowskie proroctwo?<\/p>\n Metoda interpretacyjna Mateusza<\/strong><\/p>\n Dzi\u015b proroctwo cz\u0119sto rozumiemy jako zapowied\u017a przysz\u0142ych wydarze\u0144, lecz staro\u017cytni Izraelici pojmowali je inaczej: prorocy byli Bo\u017cymi pos\u0142a\u0144cami, przekazuj\u0105cymi s\u0142owa Boga, kt\u00f3re odnosi\u0142y si\u0119 przede wszystkim do bie\u017c\u0105cej sytuacji ich ludu. Aby to zilustrowa\u0107, warto przyjrze\u0107 si\u0119 temu, jak Ewangelista Mateusz, w pozornie niezwi\u0105zanym przypadku, \u0142\u0105czy powr\u00f3t Jezusa z Egiptu ze staro\u017cytnymi s\u0142owami proroka Ozeasza, ukazuj\u0105c g\u0142\u0119bsze, nieprorocze w sensie przewidywania podej\u015bcie do proroctwa.<\/p>\n \u201ePrzebywa\u0142 tam a\u017c do \u015bmierci Heroda, aby si\u0119 wype\u0142ni\u0142o s\u0142owo, kt\u00f3re Pan powiedzia\u0142 przez proroka: Z Egiptu wezwa\u0142em Syna mego<\/em>.\u201d (Mt 2,15)<\/p>\n<\/blockquote>\n Wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce Ozeasz nie przewidywa\u0142 przysz\u0142o\u015bci, lecz rozwa\u017ca\u0142 przesz\u0142o\u015b\u0107. Przez proroka B\u00f3g przypomina Izraelitom o swoim wcze\u015bniejszym wybawieniu:<\/p>\n \u201eMi\u0142owa\u0142em Izraela, gdy jeszcze by\u0142 dzieckiem, i z Egiptu wezwa\u0142em syna mego.\u201d (Oz 11,1)<\/p>\n<\/blockquote>\n Oz 11,1 (\u201eZ Egiptu wezwa\u0142em syna mego\u201d) odnosi si\u0119 historycznie do wyj\u015bcia Izraela z Egiptu, nie jest wi\u0119c proroctwem zapowiadaj\u0105cym przysz\u0142o\u015b\u0107. Mateusz stosuje jednak interpretacj\u0119 typologiczn\u0105, odnosz\u0105c ten fragment do ucieczki Jezusa do Egiptu, widz\u0105c w Nim ostatecznego \u201eSyna\u201d, kt\u00f3ry wype\u0142nia w sobie histori\u0119 Izraela. Takie podej\u015bcie, zwane typologi\u0105<\/strong> lub analogi\u0105<\/strong>, jest cz\u0119st\u0105 metod\u0105 interpretacyjn\u0105 w Nowym Testamencie.<\/p>\n Drugi zarzut<\/strong><\/p>\n Przejd\u017amy teraz do bardziej z\u0142o\u017conego, lecz r\u00f3wnie istotnego zarzutu. \u017bydowscy uczeni cz\u0119sto twierdz\u0105, \u017ce s\u0142owo t\u0142umaczone w Iz 7,14 jako \u201edziewica\u201d<\/em> nie powinno by\u0107 w \u017cadnym wypadku tak oddawane, poniewa\u017c jego w\u0142a\u015bciwe znaczenie to raczej \u201em\u0142oda kobieta\u201d<\/em>. Ich zdaniem, gdyby prorok Izajasz chcia\u0142 jednoznacznie wskaza\u0107 na dziewic\u0119, u\u017cy\u0142by hebrajskiego s\u0142owa \u05d1\u05b0\u05bc\u05ea\u05d5\u05bc\u05dc\u05b8\u05d4 (betul\u00e1<\/em>)<\/strong>, a nie \u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 (alm\u00e1<\/em>)<\/strong>.<\/p>\n W dalszej cz\u0119\u015bci rozwa\u017ca\u0144 autor wskazuje, \u017ce w j\u0119zyku hebrajskim biblijnym wyst\u0119puj\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne s\u0142owa, kt\u00f3re (zale\u017cnie od kontekstu) mog\u0105 oznacza\u0107 zar\u00f3wno \u201em\u0142od\u0105 kobiet\u0119\u201d<\/em>, jak i \u201edziewic\u0119\u201d<\/em>. S\u0105 to: alm\u00e1<\/strong>, na\u2019arah<\/strong> i betul\u00e1<\/strong>.<\/p>\n Istnieje bardzo wa\u017cny fragment Pisma, kt\u00f3ry nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, taki, w kt\u00f3rym wszystkie trzy wspomniane s\u0142owa pojawiaj\u0105 si\u0119 w odniesieniu do jednej i tej samej osoby, Rebeki. W Ksi\u0119dze Rodzaju czytamy opis Rebeki, przysz\u0142ej \u017cony Izaaka, okre\u015blonej jako m\u0142oda dziewica:<\/p>\n \u201eDziewczyna (\u05d4\u05b7\u05e0\u05b7\u05bc\u05e2\u05b2\u05e8\u05b8\u05d4 \u2013 ha-na\u2019arah<\/em>) by\u0142a bardzo pi\u0119kna, dziewica (\u05d1\u05b0\u05bc\u05ea\u05d5\u05bc\u05dc\u05b8\u05d4 \u2013 betul\u00e1<\/em>), kt\u00f3rej nie pozna\u0142 \u017caden m\u0119\u017cczyzna (\u05d5\u05b0\u05d0\u05b4\u05d9\u05e9\u05c1 \u05dc\u05b9\u05d0 \u05d9\u05b0\u05d3\u05b8\u05e2\u05b8\u05d4\u05bc \u2013 we\u2019isz lo jeda\u2019ah<\/em>).\u201d (Rdz 24,16)<\/p>\n<\/blockquote>\n Nast\u0119pnie s\u0142uga Abrahama, opowiadaj\u0105c o tre\u015bci swojej modlitwy o wskazanie \u017cony dla Izaaka, odnosi si\u0119 do Rebeki, u\u017cywaj\u0105c okre\u015blenia \u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 (alm\u00e1<\/em>)<\/strong>:<\/p>\n \u201eOto ja stoj\u0119 przy \u017ar\u00f3dle wody; niech wi\u0119c si\u0119 tak stanie, \u017ce dziewczyna (\u05d4\u05b8\u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 \u2013 ha-alm\u00e1<\/em>), kt\u00f3ra przyjdzie czerpa\u0107 wod\u0119\u2026\u201d (Rdz 24,43)<\/p>\n<\/blockquote>\n Widzimy wi\u0119c, \u017ce w jednym rozdziale Rebek\u0119 opisano trzema r\u00f3\u017cnymi s\u0142owami: na\u2019arah<\/strong>, betul\u00e1<\/strong> i alm\u00e1<\/strong>. Tak jak w Iz 7,14, r\u00f3wnie\u017c tutaj \u201em\u0142oda kobieta\u201d (alm\u00e1<\/em>) jest domy\u015blnie uznana za dziewic\u0119, zgodnie z \u00f3wczesnymi realiami i kontekstem biblijnym.<\/p>\n Septuaginta (Stary Grecki Przek\u0142ad Biblii)<\/strong><\/p>\n Septuaginta (LXX), czyli grecki, przedchrze\u015bcija\u0144ski przek\u0142ad Biblii Hebrajskiej, oddaje hebrajskie s\u0142owo \u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 (alm\u00e1<\/em>)<\/strong> w Iz 7,14 za pomoc\u0105 greckiego s\u0142owa \u03c0\u03b1\u03c1\u03b8\u03ad\u03bd\u03bf\u03c2 (parth\u00e9nos<\/em>)<\/strong>, kt\u00f3re zazwyczaj (cho\u0107 nie zawsze) oznacza \u201edziewic\u0119\u201d<\/em>. Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce parth\u00e9nos<\/strong> bywa w Septuagincie u\u017cywane do\u015b\u0107 elastycznie. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w oznacza dziewic\u0119, lecz w niekt\u00f3rych kontekstach przyjmuje szersze znaczenie.\u00a0To samo greckie s\u0142owo \u03c0\u03b1\u03c1\u03b8\u03ad\u03bd\u03bf\u03c2<\/strong> zosta\u0142o u\u017cyte do oddania hebrajskiego \u05d1\u05b0\u05bc\u05ea\u05d5\u05bc\u05dc\u05b8\u05d4 (betul\u00e1<\/em>)<\/strong> w Rdz 24,16 i Jl 1,8, a tak\u017ce \u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 (alm\u00e1<\/em>)<\/strong> w Rdz 24,43. Wskazuje to, \u017ce parth\u00e9nos<\/em> mog\u0142o oznacza\u0107 po prostu m\u0142od\u0105, niezam\u0119\u017cn\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3r\u0105 ze wzgl\u0119du na \u00f3wczesne normy kulturowe domy\u015blnie uznawano za dziewic\u0119.\u00a0U\u017cycie s\u0142owa parth\u00e9nos<\/strong> przez Ewangelist\u0119 Mateusza w cytacie z Iz 7,14 (Mt 1,23) odzwierciedla w\u0142a\u015bnie to szersze znaczenie wyst\u0119puj\u0105ce w Septuagincie. W ten spos\u00f3b Mateusz wspiera chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 interpretacj\u0119 dziewiczego pocz\u0119cia, nie przecz\u0105c jednak semantycznemu zakresowi hebrajskiego alm\u00e1<\/em>.\u00a0Wyb\u00f3r s\u0142owa parth\u00e9nos<\/em> w Septuagincie stanowi zatem swoisty pomost mi\u0119dzy \u015bwiatem hebrajskim a greckim i przyczynia si\u0119 do nadania temu wersetowi g\u0142\u0119bokiego teologicznego znaczenia w pierwotnym chrze\u015bcija\u0144stwie.<\/p>\n Dlaczego nie w najstarszej Ewangelii?<\/strong><\/p>\n Spo\u015br\u00f3d ewangelii synoptycznych Ewangelia wed\u0142ug \u015bw. Marka jest powszechnie uznawana za najstarsz\u0105 i tradycyjnie przypisywana Janowi Markowi, kt\u00f3ry mia\u0142 spisa\u0107 \u015bwiadectwo aposto\u0142a Piotra. W tej najwcze\u015bniejszej Ewangelii (Mk 1,1\u201311), rozpoczynaj\u0105cej si\u0119 od chrztu Jezusa i Jego dzia\u0142alno\u015bci publicznej, nie ma wzmianki o dziewiczym pocz\u0119ciu. Mo\u017cliwe, \u017ce w czasie jej powstawania wiedza o tym intymnym szczeg\u00f3le nie by\u0142a jeszcze powszechnie znana.\u00a0Aposto\u0142 Pawe\u0142, kt\u00f3rego listy w naszych Bibliach znajduj\u0105 si\u0119 po ewangeliach, lecz chronologicznie powsta\u0142y wcze\u015bniej, r\u00f3wnie\u017c nie wspomina wprost o dziewiczym pocz\u0119ciu. W swoich listach koncentruje si\u0119 przede wszystkim na \u015bmierci, zmartwychwstaniu i boskim synostwie Jezusa. U\u017cywa takich sformu\u0142owa\u0144, jak \u201ezrodzony z niewiasty\u201d (Ga 4,4) oraz \u201epochodz\u0105cy z rodu Dawida wed\u0142ug cia\u0142a\u201d (Rz 1,3\u20134), kt\u00f3re s\u0105 og\u00f3lne i nie potwierdzaj\u0105 ani nie wykluczaj\u0105 dziewiczego pocz\u0119cia. Jego milczenie mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce nie posiada\u0142 takiej wiedzy, uzna\u0142 j\u0105 za teologicznie nieistotn\u0105 lub po prostu zak\u0142ada\u0142, \u017ce jest to fakt powszechnie znany; pozostaje wi\u0119c niepewne, czy zna\u0142 t\u0119 tradycj\u0119 w formie, w jakiej zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej opisana w Ewangeliach.\u00a0Tylko Ewangelie wed\u0142ug \u015bw. \u0141ukasza i \u015bw. Mateusza daj\u0105 mocne \u015bwiadectwo dziewiczego pocz\u0119cia (\u0141k 1,26\u201338; Mt 1,18\u201325). Najbardziej logiczne wyja\u015bnienie zak\u0142ada, \u017ce autor \u0141ukaszowej Ewangelii, kt\u00f3ry sam wspomina, i\u017c starannie bada\u0142 wszystkie wydarzenia z \u017cycia Jezusa (\u0141k 1,1\u20134), przeprowadzi\u0142 rozmowy z osobami z najbli\u017cszego otoczenia Jezusa, by\u0107 mo\u017ce nawet z sam\u0105 Maryj\u0105. To t\u0142umaczy, dlaczego w\u0142a\u015bnie w Ewangelii \u0141ukasza znajdujemy najwi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych Matki Jezusa: scen\u0119 Zwiastowania (\u0141k 1,26\u201338), nawiedzenie El\u017cbiety (\u0141k 1,39\u201356) oraz hymn Magnificat<\/em> (\u0141k 1,46\u201355), kt\u00f3re nie pojawiaj\u0105 si\u0119 w innych ewangeliach.<\/p>\n Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n Odpowiadaj\u0105c na zasadnicze pytanie postawione w tym artykule, czy prorok Izajasz zapowiedzia\u0142 dziewicze pocz\u0119cie?<\/em>, nale\u017cy stwierdzi\u0107: tak i nie<\/strong>. Izajasz rzeczywi\u015bcie wypowiedzia\u0142 proroctwo o charakterze wyroczni, odnosz\u0105ce si\u0119 do przysz\u0142o\u015bci, gdy przemawia\u0142 do kr\u00f3la Achaza. Jednak znak, kt\u00f3ry mia\u0142by spe\u0142ni\u0107 si\u0119 dopiero po 700\u2013800 latach, nie mia\u0142by dla Achaza \u017cadnego znaczenia; on potrzebowa\u0142 pomocy w swojej \u00f3wczesnej, realnej sytuacji politycznej. Ewangelista Mateusz nie twierdzi\u0142 wi\u0119c, \u017ce Izajasz przewidzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107 w sensie czysto chronologicznym, lecz \u017ce proroctwo to zosta\u0142o wype\u0142nione w nowym sensie<\/em>, nabra\u0142o pe\u0142niejszego znaczenia w \u015bwietle wydarze\u0144 z \u017cycia Jezusa.\u00a0Autor Ewangelii Mateusza wcale si\u0119 nie pomyli\u0142 ani nie opar\u0142 na b\u0142\u0119dnym t\u0142umaczeniu. \u015awiadomie pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 greckim przek\u0142adem Septuaginty, w kt\u00f3rym hebrajskie s\u0142owo \u05e2\u05b7\u05dc\u05b0\u05de\u05b8\u05d4 (alm\u00e1<\/em>)<\/strong> zosta\u0142o oddane jako \u03c0\u03b1\u03c1\u03b8\u03ad\u03bd\u03bf\u03c2 (parth\u00e9nos<\/em>)<\/strong>, czyli termin, kt\u00f3ry w grece najcz\u0119\u015bciej oznacza \u201edziewic\u0119\u201d, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie kulturowym m\u0142odych, niezam\u0119\u017cnych kobiet. On sam oraz jego pierwotna wsp\u00f3lnota \u017cydowskich chrze\u015bcijan (mesja\u0144skich \u017byd\u00f3w) byli zgodni z przedchrze\u015bcija\u0144sk\u0105 tradycj\u0105 Septuaginty (LXX), \u017ce Iz 7,14 najlepiej odda\u0107 s\u0142owami: \u201eOto Dziewica pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel.\u201d\u00a0W ten spos\u00f3b Mateusz nie tyle zmieni\u0142<\/em> znaczenie proroctwa Izajasza, ile ukaza\u0142 jego g\u0142\u0119bszy, duchowy wymiar, wype\u0142niony w osobie Jezusa Chrystusa, Boga z nami.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wyobra\u017a sobie fragment Pisma, kt\u00f3ry od wiek\u00f3w rozpala dyskusje i dzieli dwie wielkie tradycje wiary. W samym centrum sporu znajduje si\u0119 jeden werset z Ksi\u0119gi Izajasza (7,14). Chrze\u015bcijanie widz\u0105 w nim zapowied\u017a cudownych narodzin Jezusa z Dziewicy, proroctwo, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 jednym z filar\u00f3w Nowego Przymierza. \u017bydowscy uczeni natomiast utrzymuj\u0105, \u017ce ten tekst zosta\u0142 \u017ale […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":13526,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[489],"tags":[],"class_list":{"0":"post-13609","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-mary-pl"},"yoast_head":"\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n