Modlitwa \u201eOjcze nasz\u201d, znana r\u00f3wnie\u017c jako Modlitwa Pa\u0144ska, jest najbardziej rozpoznawaln\u0105 i ukochan\u0105 modlitw\u0105 w chrze\u015bcija\u0144stwie, odmawian\u0105 przez miliony ludzi w r\u00f3\u017cnych denominacjach i kulturach. Jej s\u0142owa, zapisane w Mt 6,9\u201313 oraz \u0141k 11,2\u20134, brzmi\u0105 z g\u0142\u0119bok\u0105 prostot\u0105 i teologiczn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105. A jednak, pomimo jej centralnego miejsca w chrze\u015bcija\u0144skim kulcie, wielu mo\u017ce by\u0107 zaskoczonych, odkrywaj\u0105c, \u017ce \u201eOjcze nasz\u201d czerpie z dobrze znanych \u017cydowskich form modlitwy i temat\u00f3w teologicznych.<\/p>\n
Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 jej koncepcyjnym i j\u0119zykowym podobie\u0144stwom do modlitw \u017cydowskich, ods\u0142aniamy bogat\u0105 mozaik\u0119 wsp\u00f3lnej duchowo\u015bci, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy chrze\u015bcija\u0144stwo i judaizm. Ta analiza nie tylko rzuca \u015bwiat\u0142o na pocz\u0105tki modlitwy, lecz tak\u017ce zaprasza nas do docenienia g\u0142\u0119bokich powi\u0105za\u0144 mi\u0119dzy tymi dwiema tradycjami wiary.<\/p>\n
\u201eOjcze nasz\u201d i jego teologiczne centrum<\/strong><\/p>\n Modlitwa \u201eOjcze nasz\u201d jest kr\u00f3tk\u0105, lecz niezwykle pe\u0142n\u0105 tre\u015bci modlitw\u0105, kt\u00f3ra obejmuje kluczowe tematy teologii chrze\u015bcija\u0144skiej: Bo\u017c\u0105 suwerenno\u015b\u0107, opatrzno\u015b\u0107, przebaczenie i ochron\u0119. Tekst, zapisany w Mt 6,9\u201313, brzmi:<\/p>\n \u201eOjcze nasz, kt\u00f3ry jeste\u015b w niebie, niech si\u0119 \u015bwi\u0119ci imi\u0119 Twoje; niech przyjdzie kr\u00f3lestwo Twoje; niech si\u0119 stanie wola Twoja, jako w niebie, tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. I odpu\u015b\u0107 nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. I nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode z\u0142ego.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n W swojej istocie modlitwa koncentruje si\u0119 wok\u00f3\u0142 dw\u00f3ch obraz\u00f3w Boga: Ojca i Kr\u00f3la. Te podw\u00f3jne role: Boga jako kochaj\u0105cego rodzica i suwerennego w\u0142adcy, kszta\u0142tuj\u0105 poszczeg\u00f3lne pro\u015bby modlitwy, kt\u00f3re dotycz\u0105 Bo\u017cego prowadzenia, utrzymania, przebaczenia i wybawienia. Ta teologiczna struktura nie jest wy\u0142\u0105cznym elementem chrze\u015bcija\u0144stwa, lecz znajduje uderzaj\u0105ce paralele w liturgii \u017cydowskiej, zw\u0142aszcza w poj\u0119ciu Avinu Malkeinu (\u05d0\u05b8\u05d1\u05b4\u05d9\u05e0\u05d5\u05bc \u05de\u05b7\u05dc\u05b0\u05db\u05b5\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc \u2014 \u201eNasz Ojcze, nasz Kr\u00f3lu\u201d). Wyra\u017cenie to, centralne w modlitwach \u017cydowskich, szczeg\u00f3lnie podczas Wielkich \u015awi\u0105t, takich jak Rosz ha-Szana i Jom Kippur, ujmuje t\u0119 sam\u0105 dwoisto\u015b\u0107: czu\u0142\u0105 trosk\u0119 Boga oraz Jego majestatyczn\u0105 w\u0142adz\u0119.<\/p>\n Avinu Malkeinu: konceptualna paralela<\/strong><\/p>\n Wyra\u017cenie \u201eAvinu Malkeinu\u201d to znacznie wi\u0119cej ni\u017c poetycki tytu\u0142; jest ono teologicznym filarem liturgii \u017cydowskiej. Pojawia si\u0119 w serii modlitw b\u0142agalnych odmawianych w Dniach Grozy, kiedy wsp\u00f3lnota zwraca si\u0119 do Boga jako do wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cego Ojca i sprawiedliwego Kr\u00f3la. Modlitwy Avinu Malkeinu zawieraj\u0105 pro\u015bby o przebaczenie, ochron\u0119, utrzymanie oraz u\u015bwi\u0119cenie Bo\u017cego Imienia, tj. pro\u015bby, kt\u00f3re odzwierciedlaj\u0105 struktur\u0119 i tre\u015b\u0107 modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d.<\/p>\n Na przyk\u0142ad jedna z linii w Avinu Malkeinu brzmi:<\/p>\n \u201eAvinu Malkeinu, selach u-mechal l\u2019chol avonoteinu.\u201d (\u05d0\u05b8\u05d1\u05b4\u05d9\u05e0\u05d5\u05bc \u05de\u05b7\u05dc\u05b0\u05db\u05b5\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc \u05e1\u05b0\u05dc\u05b7\u05d7 \u05d5\u05bc\u05de\u05b0\u05d7\u05b7\u05dc \u05dc\u05b0\u05db\u05b8\u05dc \u05d7\u05b7\u05d8\u05b9\u05bc\u05d0\u05ea\u05b5\u05d9\u05e0\u05d5\u05bc) Ta pro\u015bba o przebaczenie bardzo przypomina pro\u015bb\u0119 z modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d:<\/p>\n \u201eI odpu\u015b\u0107 nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n Obie modlitwy uznaj\u0105 ludzk\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i prosz\u0105 o Bo\u017ce mi\u0142osierdzie, podkre\u015blaj\u0105c relacj\u0119 wzajemno\u015bci, w kt\u00f3rej Bo\u017ce przebaczenie jest powi\u0105zane z ludzk\u0105 gotowo\u015bci\u0105 do przebaczenia innym.\u00a0Podobnie Avinu Malkeinu zawiera pro\u015bby o utrzymanie i ochron\u0119, takie jak:<\/p>\n \u201eAvinu Malkeinu, zochreinu l\u2019chayim\u201d (\u05d0\u05b8\u05d1\u05b4\u05d9\u05e0\u05d5\u05bc \u05de\u05b7\u05dc\u05b0\u05db\u05b5\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc \u05d6\u05b8\u05db\u05b0\u05e8\u05b5\u05e0\u05d5\u05bc \u05dc\u05b0\u05d7\u05b7\u05d9\u05b4\u05bc\u05d9\u05dd) To z kolei nawi\u0105zuje do pro\u015bby z \u201eOjcze nasz\u201d o \u201echleb powszedni\u201d oraz o wybawienie od z\u0142ego, odzwierciedlaj\u0105c wsp\u00f3lne zaufanie wobec Bo\u017cej opatrzno\u015bci i ochrony.<\/p>\n Podw\u00f3jny tytu\u0142 Avinu (Ojciec) i Malkeinu (Kr\u00f3l) w liturgii \u017cydowskiej odpowiada inwokacji modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d, kt\u00f3ra zwraca si\u0119 do Boga jako do niebia\u0144skiego Ojca, kt\u00f3rego Imi\u0119 ma by\u0107 u\u015bwi\u0119cone, a Jego Kr\u00f3lestwo ma nadej\u015b\u0107. Obie tradycje akcentuj\u0105 jednocze\u015bnie transcendencj\u0119 Boga (\u201ekt\u00f3ry jeste\u015b w niebie\u201d) i Jego immanentn\u0105 trosk\u0119 (ojcowsk\u0105 opiek\u0119 nad ludzkimi potrzebami).<\/p>\n Ta zbie\u017cno\u015b\u0107 koncepcyjna sugeruje, \u017ce \u201eOjcze nasz\u201d nie jest odosobnion\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 innowacj\u0105, lecz modlitw\u0105 g\u0142\u0119boko zakorzenion\u0105 w \u017cydowskim pojmowaniu natury Boga. Historycznie rzecz bior\u0105c, modlitwa Avinu Malkeinu rozwin\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c po czasach Jezusa (pierwsze odniesienia zwi\u0105zane s\u0105 z rabim Akiw\u0105 pod koniec I\u2013II wieku po Chr.). A zatem, cho\u0107 sama teologiczna idea jest autentycznie \u017cydowska i poprzedza chrze\u015bcija\u0144stwo, jej konkretna forma liturgiczna pojawi\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n Amida (Modlitwa Stoj\u0105ca)<\/strong><\/p>\n Poza modlitw\u0105 Avinu Malkeinu, \u201eOjcze nasz\u201d wykazuje podobie\u0144stwa j\u0119zykowe i tematyczne z innymi modlitwami \u017cydowskimi, takimi jak Amida (Modlitwa Stoj\u0105ca) oraz Birkot HaSzachar (B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Poranne). Te modlitwy, centralne w codziennym i \u015bwi\u0105tecznym kulcie \u017cydowskim, stanowi\u0105 dalszy dow\u00f3d liturgicznych korzeni modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d.<\/p>\n Amida (\u05d4\u05b7\u05e2\u05b2\u05de\u05b4\u05d9\u05d3\u05b8\u05d4), znana r\u00f3wnie\u017c jako Szemone Esre<\/em> (\u05e9\u05b0\u05c1\u05de\u05d5\u05b9\u05e0\u05b6\u05d4 \u05e2\u05b6\u05e9\u05b0\u05c2\u05e8\u05b5\u05d4 \u2014 \u201eOsiemna\u015bcie B\u0142ogos\u0142awie\u0144stw\u201d), jest fundamentem \u017cydowskich nabo\u017ce\u0144stw synagogalnych, odmawianym trzy razy dziennie. Jej pro\u015bby obejmuj\u0105 tematy u\u015bwi\u0119cenia, Bo\u017cego panowania, przebaczenia i ochrony, czyli elementy stanowi\u0105ce r\u00f3wnie\u017c istot\u0119 modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d. Na przyk\u0142ad jedno z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw Amidzie brzmi:<\/p>\n \u201eNekade\u015b et shimcha ba\u2019olam, k\u2019szem szemakdiszim oto bi-szmej marom.\u201d (\u05e0\u05b7\u05e7\u05b0\u05d3\u05b4\u05bc\u05d9\u05e9\u05c1 \u05d0\u05b6\u05ea \u05e9\u05b4\u05c1\u05de\u05b0\u05da\u05b8 \u05d1\u05b8\u05bc\u05e2\u05d5\u05b9\u05dc\u05b8\u05dd, \u05db\u05b0\u05bc\u05e9\u05b5\u05c1\u05dd \u05e9\u05b6\u05c1\u05de\u05b7\u05bc\u05e7\u05b0\u05d3\u05b4\u05bc\u05d9\u05e9\u05b4\u05c1\u05d9\u05dd \u05d0\u05d5\u05b9\u05ea\u05d5\u05b9 \u05d1\u05b4\u05bc\u05e9\u05b0\u05c1\u05de\u05b5\u05d9 \u05de\u05b8\u05e8\u05d5\u05b9\u05dd)<\/p>\n \u201eU\u015bwi\u0119cimy Twoje Imi\u0119 na tym \u015bwiecie, tak jak jest ono u\u015bwi\u0119cane w niebiosach na wysoko\u015bciach.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n To sformu\u0142owanie wyra\u017anie przypomina pro\u015bb\u0119 z \u201eOjcze nasz\u201d: \u201eniech si\u0119 \u015bwi\u0119ci imi\u0119 Twoje\u201d, odzwierciedlaj\u0105c wsp\u00f3lne pragnienie, by uhonorowa\u0107 Bo\u017c\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 zar\u00f3wno w wymiarze niebieskim, jak i ziemskim.\u00a0Inne b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo Amidy zwraca si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o nadej\u015bcie Bo\u017cego Kr\u00f3lestwa:<\/p>\n \u201eM\u2019loch al kol ha\u2019olam kulo bichwodecha\u201d (\u05de\u05b0\u05dc\u05b9\u05da\u05b0 \u05e2\u05b7\u05dc \u05db\u05b8\u05bc\u05dc \u05d4\u05b8\u05e2\u05d5\u05b9\u05dc\u05b8\u05dd \u05db\u05bb\u05bc\u05dc\u05bc\u05d5\u05b9 \u05d1\u05b4\u05bc\u05db\u05b0\u05d1\u05d5\u05b9\u05d3\u05b6\u05da\u05b8) To z kolei wsp\u00f3\u0142brzmi z pro\u015bb\u0105: \u201eniech przyjdzie kr\u00f3lestwo Twoje\u201d, wyra\u017caj\u0105c t\u0119 sam\u0105 t\u0119sknot\u0119 za powszechn\u0105 Bo\u017c\u0105 suwerenno\u015bci\u0105.\u00a0Amida zawiera r\u00f3wnie\u017c pro\u015bby o utrzymanie oraz przebaczenie, co jeszcze bardziej podkre\u015bla strukturalne i tematyczne pokrewie\u0144stwo z modlitw\u0105 \u201eOjcze nasz\u201d.<\/p>\n B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Poranne (Birkot HaSzachar)<\/strong><\/p>\n Birkot HaSzachar (\u05d1\u05b4\u05bc\u05e8\u05b0\u05db\u05d5\u05b9\u05ea \u05d4\u05b7\u05e9\u05b7\u05bc\u05c1\u05d7\u05b7\u05e8), odmawiane codziennie przez religijnych \u017byd\u00f3w, zawieraj\u0105 wyra\u017cenia wdzi\u0119czno\u015bci i pr\u00f3\u015bb, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105 z modlitw\u0105 \u201eOjcze nasz\u201d. Jedno z tych b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw prosi o ochron\u0119 przed pokus\u0105 i z\u0142em:<\/p>\n \u201eV\u2019al tvi\u2019einu lo l\u2019ydei chet, v\u2019lo l\u2019ydei averah v\u2019avon, v\u2019lo l\u2019ydei nissayon\u2026 v\u2019al yishlot banu yetzer hara.\u201d (\u05d5\u05b0\u05d0\u05b7\u05dc \u05ea\u05b0\u05bc\u05d1\u05b4\u05d9\u05d0\u05b5\u05e0\u05d5\u05bc \u05dc\u05b9\u05d0 \u05dc\u05b4\u05d9\u05d3\u05b5\u05d9 \u05d7\u05b5\u05d8\u05b0\u05d0, \u05d5\u05b0\u05dc\u05b9\u05d0 \u05dc\u05b4\u05d9\u05d3\u05b5\u05d9 \u05e2\u05b2\u05d1\u05b5\u05e8\u05b8\u05d4 \u05d5\u05b0\u05e2\u05b8\u05d5\u05b9\u05df, \u05d5\u05b0\u05dc\u05b9\u05d0 \u05dc\u05b4\u05d9\u05d3\u05b5\u05d9 \u05e0\u05b4\u05e1\u05b8\u05bc\u05d9\u05d5\u05b9\u05df\u2026 \u05d5\u05b0\u05d0\u05b7\u05dc \u05d9\u05b4\u05e9\u05b0\u05c1\u05dc\u05b9\u05d8 \u05d1\u05b8\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc \u05d9\u05b5\u05e6\u05b6\u05e8 \u05d4\u05b8\u05e8\u05b8\u05e2)<\/p>\n \u201eI nie prowad\u017a nas do grzechu, wykroczenia, winy ani do pokusy\u2026 i niech z\u0142e sk\u0142onno\u015bci nad nami nie zapanuj\u0105.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n Ta pro\u015bba uderzaj\u0105co przypomina s\u0142owa z \u201eOjcze nasz\u201d:<\/p>\n \u201ei nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode z\u0142ego.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n Obie modlitwy uznaj\u0105 ludzk\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do moralnego upadku i prosz\u0105 o Bo\u017ce prowadzenie, aby unikn\u0105\u0107 duchowych pu\u0142apek. Wsp\u00f3lny j\u0119zyk podkre\u015bla wsp\u00f3lne teologiczne przekonanie: potrzeb\u0119 Bo\u017cej interwencji, aby cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 sprosta\u0107 trudom codziennego \u017cycia. Te podobie\u0144stwa ukazuj\u0105 wsp\u00f3lne tematy i idiomy, a nie bezpo\u015brednie zapo\u017cyczenie. Blisko\u015b\u0107 j\u0119zykowa odzwierciedla kultur\u0119 modlitwy w judaizmie okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni, kt\u00f3ry ceni\u0142 kr\u00f3tkie, wyuczone na pami\u0119\u0107, wsp\u00f3lnotowe modlitwy b\u0142agalne.<\/p>\n \u017bydowskie korzenie modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d staj\u0105 si\u0119 jeszcze wyra\u017aniejsze w \u015bwietle jej historycznego kontekstu. Jezus, nauczyciel \u017cydowski I wieku, przekaza\u0142 t\u0119 modlitw\u0119 swoim uczniom w \u015brodowisku g\u0142\u0119boko zakorzenionym w liturgicznych tradycjach synagogi i \u015awi\u0105tyni. Ewangelie przedstawiaj\u0105 \u201eOjcze nasz\u201d jako cz\u0119\u015b\u0107 nauczania Jezusa o modlitwie (Mt 6,5\u201315; \u0141k 11,1\u20134), prawdopodobnie maj\u0105cego na celu ukierunkowanie Jego uczni\u00f3w w spos\u00f3b zgodny z \u017cydowskimi praktykami modlitewnymi. Zwi\u0119z\u0142o\u015b\u0107 i struktura modlitwy odpowiadaj\u0105 kr\u00f3tkim, zapami\u0119tywanym modlitwom typowym dla liturgii \u017cydowskiej, takim jak Kadisz czy Avinu Malkeinu, kt\u00f3re by\u0142y przeznaczone do wsp\u00f3lnego odmawiania.<\/p>\n Kadisz (\u05e7\u05b7\u05d3\u05b4\u05bc\u05d9\u05e9\u05c1), kolejna znacz\u0105ca modlitwa \u017cydowska, r\u00f3wnie\u017c zawiera elementy wsp\u00f3lne z modlitw\u0105 \u201eOjcze nasz\u201d. Chocia\u017c zasadniczo jest doksologi\u0105 wychwalaj\u0105c\u0105 Imi\u0119 Boga, Kadisz zawiera tak\u017ce pro\u015bby o ustanowienie Bo\u017cego kr\u00f3lestwa:<\/p>\n \u201eYitgadal v\u2019yitkadesh shmei raba\u2026 v\u2019yamlich malchutei\u201d (\u05d9\u05b4\u05ea\u05b0\u05d2\u05b7\u05bc\u05d3\u05b7\u05bc\u05dc \u05d5\u05b0\u05d9\u05b4\u05ea\u05b0\u05e7\u05b7\u05d3\u05b7\u05bc\u05e9\u05c1 \u05e9\u05b0\u05c1\u05de\u05b5\u05d4\u05bc \u05e8\u05b7\u05d1\u05b8\u05bc\u05d0\u2026 \u05d5\u05b0\u05d9\u05b7\u05de\u05b0\u05dc\u05b4\u05d9\u05da\u05b0 \u05de\u05b7\u05dc\u05b0\u05db\u05d5\u05bc\u05ea\u05b5\u05d4\u05bc) To wsp\u00f3\u0142brzmi z naciskiem modlitwy \u201eOjcze nasz\u201d na u\u015bwi\u0119cenie Imienia Boga i modlitw\u0119 o nadej\u015bcie Jego kr\u00f3lestwa. Cho\u0107 Kadisz nie jest bezpo\u015brednim \u017ar\u00f3d\u0142em \u201eOjcze nasz\u201d, jego wsp\u00f3lny nacisk na Bo\u017ce u\u015bwi\u0119cenie i kr\u00f3lewskie panowanie ukazuje \u017cydowskie \u015brodowisko liturgiczne, w kt\u00f3rym powsta\u0142a modlitwa Pa\u0144ska. Kadisz wyprzedza ostateczn\u0105 redakcj\u0119 \u201eOjcze nasz\u201d, cho\u0107 niekoniecznie w identycznej formie. Obie modlitwy odzwierciedlaj\u0105 raczej wsp\u00f3lne teologiczne motywy judaizmu I wieku ni\u017c bezpo\u015brednie zapo\u017cyczenia jednej od drugiej.<\/p>\n Most mi\u0119dzy tradycjami<\/strong><\/p>\n Modlitwa \u201eOjcze nasz\u201d jest Bo\u017cym planem podej\u015bcia duszy do Boga, nape\u0142nionym nadziej\u0105 ju\u017c od pierwszego s\u0142owa. Uczy nas stawa\u0107 przed Bogiem z ufno\u015bci\u0105 dziecka i z szacunkiem wiernego poddanego. Nazywaj\u0105c Boga \u201enaszym Ojcem\u201d, potwierdzamy nasze miejsce w Jego rodzinie, bezpieczni w Jego bliskiej, kochaj\u0105cej opiece.\u00a0 Wypowiadaj\u0105c Jego u\u015bwi\u0119cone Imi\u0119, zakotwiczamy nasz\u0105 nadziej\u0119 w Jego najwy\u017cszej w\u0142adzy i doskona\u0142ej woli, ufaj\u0105c, \u017ce Jego dobro zwyci\u0119\u017cy.<\/p>\n Ta modlitwa prowadzi nas nast\u0119pnie do nadziei pe\u0142nej zale\u017cno\u015bci. Prosz\u0105c o \u201echleb powszedni\u201d, uczymy si\u0119 polega\u0107 na Jego wiernej opatrzno\u015bci, zostawiaj\u0105c troski o jutro. Szukaj\u0105c przebaczenia, przyjmujemy wyzwalaj\u0105c\u0105 nadziej\u0119 nowego pocz\u0105tku i mi\u0119kkiego serca. B\u0142agaj\u0105c o wybawienie od z\u0142ego, k\u0142adziemy nasz\u0105 d\u0142o\u0144 w Jego d\u0142o\u0144, pewni, \u017ce On jest naszym przewodnikiem i obro\u0144c\u0105.<\/p>\n Dlatego ta modlitwa jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c s\u0142owami; jest zaproszeniem do relacji pe\u0142nej nadziei. Zapewnia nas, \u017ce jeste\u015bmy wys\u0142uchani, zaopatrzeni i nigdy nie jeste\u015bmy sami. W jej ponadczasowych zdaniach odnajdujemy odwag\u0119, by zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do Stw\u00f3rcy wszech\u015bwiata nie ze strachem, lecz z pe\u0142n\u0105 nadziei pewno\u015bci\u0105 ukochanego dziecka wracaj\u0105cego do domu.<\/p>\n Modlitwa \u201eOjcze nasz\u201d, znana r\u00f3wnie\u017c jako Modlitwa Pa\u0144ska, jest najbardziej rozpoznawaln\u0105 i ukochan\u0105 modlitw\u0105 w chrze\u015bcija\u0144stwie, odmawian\u0105 przez miliony ludzi w r\u00f3\u017cnych denominacjach i kulturach. Jej s\u0142owa, zapisane w Mt 6,9\u201313 oraz \u0141k 11,2\u20134, brzmi\u0105 z g\u0142\u0119bok\u0105 prostot\u0105 i teologiczn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105. A jednak, pomimo jej centralnego miejsca w chrze\u015bcija\u0144skim kulcie, wielu mo\u017ce by\u0107 zaskoczonych, odkrywaj\u0105c, […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":12929,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[490],"tags":[],"class_list":{"0":"post-14198","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-prayer-pl"},"yoast_head":"\n\n
\n
\u201eNasz Ojcze, nasz Kr\u00f3lu, daruj i przebacz wszystkie nasze grzechy.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n
\n
\u201eNasz Ojcze, nasz Kr\u00f3lu, pami\u0119taj o nas na \u017cycie.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n
\n
\u201ePanuj nad ca\u0142ym \u015bwiatem w swojej chwale.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n
\n
Kontekst historyczny i kulturowy<\/strong><\/h3>\n
\n
\u201eWywy\u017cszone i u\u015bwi\u0119cone niech b\u0119dzie Jego wielkie Imi\u0119\u2026 niech ustanowi swoje kr\u00f3lestwo.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"