W Mt 8,18\u201322, po\u015br\u00f3d przejaw\u00f3w autorytetu Jezusa: uzdrawiania chorych, uciszenia burzy oraz wyp\u0119dzania demon\u00f3w, podchodzi do Niego dw\u00f3ch potencjalnych uczni\u00f3w. Uczony w Pi\u015bmie sk\u0142ada entuzjastyczn\u0105 deklaracj\u0119 wierno\u015bci, na co Jezus odpowiada ostrze\u017ceniem o cenie takiej decyzji: \u201eLisy maj\u0105 nory i ptaki powietrzne gniazda, lecz Syn Cz\u0142owieczy nie ma miejsca, gdzie by g\u0142ow\u0119 m\u00f3g\u0142 po\u0142o\u017cy\u0107\u201d (Mt 8,20). Nast\u0119pnie inny m\u00f3wi: \u201ePanie, pozw\u00f3l mi najpierw p\u00f3j\u015b\u0107 i pogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d. Jezus odpowiada stanowczo: \u201eP\u00f3jd\u017a za Mn\u0105, a umarli niech grzebi\u0105 swoich umar\u0142ych\u201d (Mt 8,22).<\/p>\n
\u0141k 9,57\u201362 opisuje podobn\u0105 wymian\u0119 zda\u0144 podczas drogi Jezusa do Jerozolimy, dodaj\u0105c trzeci\u0105 osob\u0119, kt\u00f3ra chce po\u017cegna\u0107 si\u0119 z rodzin\u0105. Jezus odpowiada: \u201eKto przyk\u0142ada r\u0119k\u0119 do p\u0142uga, a wstecz si\u0119 ogl\u0105da, nie nadaje si\u0119 do kr\u00f3lestwa Bo\u017cego\u201d (\u0141k 9,62).<\/p>\n
Obie Ewangelie ukazuj\u0105 uczniostwo jako wymagaj\u0105ce bezwzgl\u0119dnego pierwsze\u0144stwa, ponad poczuciem bezpiecze\u0144stwa, zobowi\u0105zaniami rodzinnymi i normami spo\u0142ecznymi. Mateusz podkre\u015bla koszt uczniostwa w kontek\u015bcie cud\u00f3w Jezusa; \u0141ukasz akcentuje zdecydowane, ukierunkowane ku przysz\u0142o\u015bci zaanga\u017cowanie na drodze prowadz\u0105cej ku krzy\u017cowi.<\/p>\n
Kluczowe fragmenty<\/strong><\/p>\n Skoro znamy ju\u017c kontekst, przyjrzyjmy si\u0119 teraz bli\u017cej samym tekstom.<\/p>\n 21 A inny z uczni\u00f3w rzek\u0142 do Niego: \u201ePanie, pozw\u00f3l mi najpierw p\u00f3j\u015b\u0107 i pogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d. 59 Do innego za\u015b powiedzia\u0142: \u201eP\u00f3jd\u017a za Mn\u0105\u201d. Ten odpowiedzia\u0142: \u201ePanie, pozw\u00f3l mi najpierw p\u00f3j\u015b\u0107 i pogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d. Teksty te r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 nieco szczeg\u00f3\u0142ami, lecz zasadniczo przekazuj\u0105 to samo przes\u0142anie, uj\u0119te w lekko odmiennej formie. Trudno\u015b\u0107 interpretacyjna wynika z pozornego lekcewa\u017cenia przez Jezusa jednego z Dziesi\u0119ciu Przykaza\u0144:\u00a0\u201eCzcij swego ojca i swoj\u0105 matk\u0119, aby\u015b d\u0142ugo \u017cy\u0142 na ziemi, kt\u00f3r\u0105 Pan, B\u00f3g tw\u00f3j, ci daje\u201d (Wj 20,12; Pwt 5,16).<\/p>\n Uczestnictwo w pogrzebie ojca oraz po\u017cegnanie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry odegra\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 w narodzinach i wychowaniu syna, wydaje si\u0119 oczywistym wyrazem oddania mu czci.<\/p>\n Niepok\u00f3j ten pog\u0142\u0119biaj\u0105 \u017cydowskie tradycje okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni, w kt\u00f3rych godny poch\u00f3wek zmar\u0142ych by\u0142 postrzegany jako g\u0142\u0119boki akt pobo\u017cno\u015bci i mi\u0142osierdzia. Przyk\u0142adowo, M\u0105dro\u015b\u0107 Syracha<\/em> (Ksi\u0119ga Syracydesa, napisana ok. 180 r. przed Chr.) podkre\u015bla obowi\u0105zek czci wobec rodzic\u00f3w, obejmuj\u0105cy trosk\u0119 o nich na staro\u015b\u0107 oraz w\u0142a\u015bciwe upami\u0119tnienie po \u015bmierci (Syr 3,1\u201316; 7,27\u201328). W Ksi\u0119dze Tobiasza<\/em> (tek\u015bcie szeroko cenionym w judaizmie okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni, powsta\u0142ym ok. 200 r. przed Chr.) Tobiasz wielokrotnie nara\u017ca w\u0142asne \u017cycie, aby grzeba\u0107 pozostawionych bez poch\u00f3wku wsp\u00f3\u0142braci, uznaj\u0105c to za jedno ze swych najwa\u017cniejszych sprawiedliwych uczynk\u00f3w (Tb 1,16\u201320; 2,3\u20138).<\/p>\n Podobnie historyk J\u00f3zef Flawiusz (pisz\u0105cy pod koniec I wieku po Chr.) zauwa\u017ca, \u017ce nawet przypadkowi \u017bydzi byli zobowi\u0105zani do przy\u0142\u0105czania si\u0119 do kondukt\u00f3w pogrzebowych i okazywania \u017ca\u0142oby ( Przeciw Apionowi<\/em> 2,205). Z kolei p\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a rabiniczne, odzwierciedlaj\u0105ce tradycje si\u0119gaj\u0105ce tego okresu, cho\u0107 spisane dopiero p\u00f3\u017aniej, jeszcze wyra\u017aniej podkre\u015blaj\u0105 poch\u00f3wek jako najwy\u017csz\u0105 micw\u0119 mi\u0142osierdzia, przy czym szczeg\u00f3lny obowi\u0105zek spoczywa\u0142 w tym wzgl\u0119dzie na synach (Miszna, Sanhedryn<\/em> 6,5).<\/p>\n R\u00f3\u017cne interpretacje<\/strong><\/p>\n Historycznie chrze\u015bcija\u0144scy interpretatorzy, w tym Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a, tacy jak Jan Chryzostom i Augustyn, rozumieli s\u0142owa Jezusa \u201eP\u00f3jd\u017a za Mn\u0105, a umarli niech grzebi\u0105 swoich umar\u0142ych\u201d (Mt 8,21\u201322; \u0141k 9,59\u201360), jako metaforyczne wezwanie do radykalnego postawienia kr\u00f3lestwa Bo\u017cego ponad nawet najbardziej \u015bwi\u0119tymi ziemskimi obowi\u0105zkami.<\/p>\n \u201eUmar\u0142ych\u201d pojmowano jako duchowo martwych (niewierz\u0105cych lub oboj\u0119tnych na Bo\u017ce wezwanie), kt\u00f3rzy mog\u0105 zaj\u0105\u0107 si\u0119 fizycznym poch\u00f3wkiem. Taka interpretacja podkre\u015bla\u0142a natychmiastow\u0105 lojalno\u015b\u0107 wobec Chrystusa i cz\u0119sto traktowa\u0142a pro\u015bb\u0119 rozm\u00f3wcy jako pretekst do odwlekania decyzji.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesny konsensus badaczy w du\u017cej mierze sk\u0142ania si\u0119 ku odczytaniu idiomatycznemu: wyra\u017cenie \u201epogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d oznacza\u0142o czekanie a\u017c (\u017cyj\u0105cy) ojciec umrze i dopiero wtedy wype\u0142nienie zobowi\u0105za\u0144 rodzinnych oraz spadkowych, potencjalnie po wielu latach, co obna\u017ca\u0142o mechanizm odk\u0142adania odpowiedzi na wezwanie.<\/p>\n Kluczowe spostrze\u017cenie z archeologii: poch\u00f3wek wt\u00f3rny<\/strong><\/p>\n Najnowsze ustalenia archeologiczne dotycz\u0105ce \u017cydowskich zwyczaj\u00f3w pogrzebowych I wieku oferuj\u0105 wyja\u015bnienie, kt\u00f3re rzuca nowe \u015bwiat\u0142o na ten problem, i by\u0107 mo\u017ce jest interpretacyjnie bardziej odpowiedzialne.<\/p>\n Kluczowa my\u015bl, pozwalaj\u0105ca lepiej zrozumie\u0107 omawiany tekst, polega na tym, \u017ce \u017bydzi w czasach Jezusa nie grzebali zmar\u0142ych raz, lecz dwukrotnie. Znamy ju\u017c poch\u00f3wek pierwotny (wystarczy pomy\u015ble\u0107 o \u0141azarzu czy o samym Jezusie, kt\u00f3rych z\u0142o\u017cono w grocie grobowej). W\u0142a\u015bnie ten etap opisuje Ewangelia Jana:<\/p>\n 39 Przyszed\u0142 r\u00f3wnie\u017c Nikodem, ten, kt\u00f3ry po raz pierwszy przyszed\u0142 do Jezusa w nocy, nios\u0105c oko\u0142o stu funt\u00f3w mieszaniny mirry i aloesu. Archeologia dostarcza jednak przyt\u0142aczaj\u0105cych dowod\u00f3w na istnienie tak\u017ce poch\u00f3wku wt\u00f3rnego. Obrz\u0119d ten, znany jako ossilegium<\/em> (zebranie ko\u015bci), nie by\u0142 praktyk\u0105 wy\u0142\u0105cznie \u017cydowsk\u0105, lecz przez stulecia (zar\u00f3wno przed, jak i po czasach Jezusa) stanowi\u0142 preferowan\u0105 form\u0119 poch\u00f3wku w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie powszechny by\u0142 w Judei, cho\u0107 znano go r\u00f3wnie\u017c w bardziej oddalonych regionach, takich jak Galilea. Cia\u0142o, owini\u0119te w ca\u0142uny pogrzebowe, pozostawiano w grocie grobowej na d\u0142u\u017cszy czas (cz\u0119sto oko\u0142o roku), aby uleg\u0142o rozk\u0142adowi. Nast\u0119pnie osoba obeznana z \u017cydowskimi praktykami pogrzebowymi wchodzi\u0142a do grobu, ogl\u0105da\u0142a szcz\u0105tki i, gdy pozostawa\u0142y ju\u017c g\u0142\u00f3wnie ko\u015bci, zbiera\u0142a je, umieszcza\u0142a w ossuarium (wapiennej skrzynce na ko\u015bci) i sk\u0142ada\u0142a w niszy lub osobnej komorze w obr\u0119bie rodzinnego grobowca. Cho\u0107 syn z pewno\u015bci\u0105 by\u0142 obecny lub bra\u0142 udzia\u0142 w organizacji tego procesu jako wyraz synowskiej pobo\u017cno\u015bci, ma\u0142o prawdopodobne jest, aby sam w\u0142asnor\u0119cznie zajmowa\u0142 si\u0119 ko\u015b\u0107mi ojca. T\u0119 fizyczn\u0105 czynno\u015b\u0107 zazwyczaj wykonywa\u0142 kto\u015b inny ze wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n Jednym z tzw. \u201ema\u0142ych traktat\u00f3w\u201d (masechtot qetanot<\/em>), do\u0142\u0105czanych do wyda\u0144 Talmudu Babilo\u0144skiego, jest traktat Semachot,<\/em> pomniejszy traktat literatury rabinicznej. Stanowi on klasyczny i najstarszy ca\u0142o\u015bciowy tekst rabiniczny po\u015bwi\u0119cony prawom i zwyczajom zwi\u0105zanym ze \u015bmierci\u0105, poch\u00f3wkiem, \u017ca\u0142ob\u0105 oraz obrz\u0119dami pogrzebowymi.<\/p>\n Rabbi Eleazar ben Cadok powiedzia\u0142: \u201eTak przem\u00f3wi\u0142 m\u00f3j ojciec w chwili \u015bmierci: \u2018Synu, pochowaj mnie najpierw w dole [rowie]. Po pewnym czasie zbierz moje ko\u015bci i w\u0142\u00f3\u017c je do ossuarium, lecz nie zbieraj ich w\u0142asnymi r\u0119kami\u2019.\u201d (Traktat Semachot<\/em> [Ewel Rabbati<\/em>] 12,9)<\/p>\n Je\u015bli zatem ta interpretacja jest trafna, potencjalny ucze\u0144, z kt\u00f3rym rozmawia\u0142 Jezus, by\u0142 najprawdopodobniej cz\u0142owiekiem, kt\u00f3rego ojciec zmar\u0142 ju\u017c jaki\u015b czas wcze\u015bniej, lecz kt\u00f3rego wt\u00f3rny poch\u00f3wek (zebranie ko\u015bci, ossilegium<\/em>) nie zosta\u0142 jeszcze dokonany. M\u0119\u017cczyzna prosi\u0142 o od\u0142o\u017cenie p\u00f3j\u015bcia za Jezusem do momentu zako\u0144czenia tego ostatecznego obrz\u0119du. U\u017cywa\u0142 go jako wym\u00f3wki, t\u0142umacz\u0105c, dlaczego radykalne pos\u0142usze\u0144stwo wezwaniu Chrystusa i g\u0142oszenie nadej\u015bcia Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego przypada\u0142y, jego zdaniem, na wyj\u0105tkowo nieodpowiedni moment w \u017cyciu.<\/p>\n Ale co z enigmatyczn\u0105 odpowiedzi\u0105 Jezusa: \u201eNiech umarli grzebi\u0105 swoich umar\u0142ych\u201d?<\/p>\n W kontek\u015bcie \u017cydowskich praktyk wt\u00f3rnego poch\u00f3wku w I wieku zdanie to nabiera g\u0142\u0119bokiej ironii i doskonale wpisuje si\u0119 w realia kulturowe epoki.<\/p>\n Jedno z prawdopodobnych wyja\u015bnie\u0144 dotyczy rytualnej nieczysto\u015bci: osoby obeznane z obrz\u0119dami pogrzebowymi, kt\u00f3re wchodzi\u0142y do grobu, by zebra\u0107 i przenie\u015b\u0107 ko\u015bci (cz\u0119sto byli to cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty, a nie sam syn), zaci\u0105ga\u0142y czasow\u0105 nieczysto\u015b\u0107 poprzez kontakt ze zmar\u0142ymi (Lb 19,11.14\u201316). W j\u0119zyku greckim s\u0142owo \u03bd\u03b5\u03ba\u03c1\u03bf\u03cd\u03c2 (\u201eumar\u0142ych\u201d) mog\u0142o przywo\u0142ywa\u0107 tych, kt\u00f3rzy w sensie rytualnym stawali si\u0119 tymczasowo \u201emartwi\u201d (nieczy\u015bci i wy\u0142\u0105czeni) podczas wykonywania czynno\u015bci zwi\u0105zanych z rzeczywi\u015bcie zmar\u0142ymi. Przej\u015bcie z m\u00f3wionego przez Jezusa aramejskiego (lub hebrajskiego) do greki Ewangelii mog\u0142o dodatkowo uwydatni\u0107 to wielowarstwowe znaczenie dla p\u00f3\u017aniejszych czytelnik\u00f3w, oddalonych od dawnych zwyczaj\u00f3w.<\/p>\n Jeszcze bardziej wyrazist\u0105 i cz\u0119sto podkre\u015blan\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jest to, \u017ce Jezus pos\u0142uguje si\u0119 ostr\u0105, niemal \u017cartobliw\u0105 ironi\u0105, aby obna\u017cy\u0107 mechanizm odk\u0142adania decyzji przez rozm\u00f3wc\u0119. Potencjalny ucze\u0144 deklaruje pilno\u015b\u0107: \u201epozw\u00f3l mi najpierw p\u00f3j\u015b\u0107 i pogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d, podczas gdy wt\u00f3rny poch\u00f3wek (ossilegium<\/em>) nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 odby\u0107 przez wiele miesi\u0119cy, a\u017c do ca\u0142kowitego rozk\u0142adu cia\u0142a. Rodzinne grobowce zawiera\u0142y zazwyczaj kilka cia\u0142 na r\u00f3\u017cnych etapach: jedne \u015bwie\u017co z\u0142o\u017cone, jeszcze ulegaj\u0105ce rozk\u0142adowi; inne ju\u017c zredukowane do ko\u015bci, umieszczone w ossuariach lub niszach.<\/p>\n W odpowiedzi Jezus m\u00f3wi niejako: \u201eNiech umarli (suche ko\u015bci wcze\u015bniejszych zmar\u0142ych, ju\u017c spoczywaj\u0105ce w grobie) \u2018grzebi\u0105\u2019 swoich umar\u0142ych (zajmuj\u0105 si\u0119 szcz\u0105tkami tych, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c si\u0119 rozk\u0142adaj\u0105, jak tw\u00f3j ojciec). Ty ju\u017c dope\u0142ni\u0142e\u015b poch\u00f3wku pierwotnego – przesta\u0144 odk\u0142ada\u0107 decyzj\u0119 z powodu przysz\u0142ego obowi\u0105zku i p\u00f3jd\u017a za Mn\u0105 teraz.\u201d<\/p>\n Ta interpretacja podkre\u015bla absurd sytuacji: dos\u0142owne trupy nie s\u0105 zdolne do grzebania kogokolwiek, co uwypukla nieistotno\u015b\u0107 tego rodzaju wym\u00f3wek wobec nagl\u0105cych wymaga\u0144 Kr\u00f3lestwa. Jak pokazuj\u0105 znaleziska archeologiczne z rejonu Jerozolimy, a tak\u017ce \u015bwiadectwa takie jak Traktat Semachot<\/em>, groty grobowe by\u0142y wsp\u00f3\u0142dzielone przez wiele pokole\u0144, dzi\u0119ki czemu gra s\u0142\u00f3w Jezusa by\u0142a kulturowo czytelna i celnie wymierzona.<\/p>\n Cho\u0107 wyja\u015bnienie oparte na wt\u00f3rnym poch\u00f3wku bardzo dobrze koresponduje z danymi archeologicznymi, wielu badaczy uwa\u017ca zwrot \u201epogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d za idiom oznaczaj\u0105cy oczekiwanie na \u015bmier\u0107 wci\u0105\u017c \u017cyj\u0105cego ojca, a zatem pro\u015bb\u0119 o d\u0142ugoterminowe od\u0142o\u017cenie decyzji. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce poch\u00f3wek pierwotny odbywa\u0142 si\u0119 natychmiast (tego samego lub nast\u0119pnego dnia), wi\u0119c gdyby ojciec w\u0142a\u015bnie zmar\u0142, m\u0119\u017cczyzna nie prowadzi\u0142by z Jezusem tak swobodnej rozmowy. To spostrze\u017cenie wspiera albo tez\u0119, \u017ce ojciec w og\u00f3le jeszcze nie umar\u0142 (stanowisko wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy), albo (rzadziej przyjmowan\u0105) interpretacj\u0119 odwo\u0142uj\u0105c\u0105 si\u0119 do wt\u00f3rnego poch\u00f3wku.<\/p>\n Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n R\u00f3\u017cne interpretacje pomagaj\u0105 rozwi\u0105za\u0107 pozorny konflikt z jednoznacznym przykazaniem czci wobec rodzic\u00f3w, potwierdzaj\u0105 pilno\u015b\u0107 wezwania Jezusa, a jedna z nich dobrze wpisuje si\u0119 tak\u017ce w \u017cydowskie zwyczaje I wieku, ods\u0142aniane przez archeologi\u0119. Ukazuj\u0105 one Jezusa nie jako nierozs\u0105dnego, surowego czy lekcewa\u017c\u0105cego obowi\u0105zki rodzinne, lecz jako Tego, kt\u00f3ry doskonale rozumia\u0142 kontekst kulturowy i trafnie wezwa\u0142 rozm\u00f3wc\u0119, by jego czyny w pe\u0142ni odpowiada\u0142y wypowiadanym s\u0142owom.<\/p>\n Gdy spojrzymy na t\u0119 dobrze znan\u0105 wymian\u0119 zda\u0144 przez pryzmat \u017cydowskich praktyk I wieku, przestaje ona by\u0107 zagadkowym konfliktem moralnym, a staje si\u0119 g\u0142\u0119bokim objawieniem Bo\u017cych priorytet\u00f3w. Pro\u015bba m\u0119\u017cczyzny nie dotyczy\u0142a bezpo\u015bredniej \u017ca\u0142oby, lecz od\u0142o\u017cenia uczniostwa o rok lub d\u0142u\u017cej, a\u017c do zako\u0144czenia obrz\u0119du wt\u00f3rnego poch\u00f3wku. Odpowied\u017a Jezusa nie jest wi\u0119c odrzuceniem synowskiego obowi\u0105zku, lecz radykalnym ponownym ukierunkowaniem lojalno\u015bci w obliczu wkraczaj\u0105cego Kr\u00f3lestwa.<\/p>\n Jego s\u0142owa trafiaj\u0105 w samo sedno pokusy, przed kt\u00f3r\u0105 staje ka\u017cdy ucze\u0144: pragnienia, by podporz\u0105dkowa\u0107 Bo\u017ce wezwanie w\u0142asnemu harmonogramowi, by pilne dzia\u0142anie Ducha zepchn\u0105\u0107 na dalszy plan wobec \u201ebezpiecznego\u201d rytmu odziedziczonych zobowi\u0105za\u0144. Jezus obna\u017ca to nie jako pobo\u017cno\u015b\u0107, lecz jako odk\u0142adanie na p\u00f3\u017aniej, form\u0119 duchowej \u015bmierci.<\/p>\n Tak\u017ce dzi\u015b wezwanie Chrystusa zachowuje swoj\u0105 bezwzgl\u0119dn\u0105 pilno\u015b\u0107. \u201eWt\u00f3rne poch\u00f3wki\u201d, na kt\u00f3re si\u0119 powo\u0142ujemy , jak: doko\u0144czenie projektu, osi\u0105gni\u0119cie kolejnego etapu, czekanie na dogodniejszy moment, cz\u0119sto s\u0105 jedynie eleganckimi wym\u00f3wkami. Kr\u00f3lestwo nie b\u0119dzie czeka\u0107, a\u017c oczy\u015bcimy kalendarz. Kr\u00f3l domaga si\u0119, by\u015bmy to my przeorganizowali nasz czas ze wzgl\u0119du na Niego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201ePozw\u00f3l mi najpierw p\u00f3j\u015b\u0107 i pogrzeba\u0107 mojego ojca\u201d. Ta pro\u015bba potencjalnego ucznia oraz zaskakuj\u0105ca odpowied\u017a Jezusa (\u201eP\u00f3jd\u017a za Mn\u0105, a umarli niech grzebi\u0105 swoich umar\u0142ych\u201d), od dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat niepokoj\u0105 czytelnik\u00f3w. Na pierwszy rzut oka zestawiaj\u0105 one pilno\u015b\u0107 uczniostwa z fundamentalnym przykazaniem czci wobec rodzic\u00f3w. Jednak spojrzenie przez pryzmat \u017cydowskich praktyk pogrzebowych I wieku ujawnia, […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":15082,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[485],"tags":[],"class_list":{"0":"post-15173","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-gospels-pl"},"yoast_head":"\n
22 Lecz Jezus odpowiedzia\u0142 mu: \u201eP\u00f3jd\u017a za Mn\u0105, a umarli niech grzebi\u0105 swoich umar\u0142ych\u201d. (Mt 8,21\u201322)<\/p>\n
60 Lecz Jezus rzek\u0142 do niego: \u201eZostaw umar\u0142ym grzebanie ich umar\u0142ych; ty za\u015b id\u017a i g\u0142o\u015b kr\u00f3lestwo Bo\u017ce\u201d. (\u0141k 9,59\u201360)<\/p>\n
40 Zabrali wi\u0119c cia\u0142o Jezusa i owin\u0119li je w p\u0142\u00f3tna razem z wonno\u015bciami, stosownie do \u017cydowskiego sposobu grzebania. (J 19,39\u201340)<\/p>\n![\"Ossuaria](\"https:\/\/drelisblog.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Ossuaries-from-the-Taliot-Tomb-Israel-Museum-300x300.jpg\")
<\/p>\n