W ostatnich dziesi\u0119cioleciach wielu szczerych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy autentycznie ceni\u0105 \u017cydowskie korzenie swojej wiary, zacz\u0119\u0142o z niepokojem przygl\u0105da\u0107 si\u0119 obchodom Wielkanocy. Szczeg\u00f3lnie w krajach angloj\u0119zycznych, gdzie funkcjonuje nazwa \u201eEaster\u201d, pojawi\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci co do jej pochodzenia i znaczenia. Pod wp\u0142ywem tzw. ruchu \u201eHebrew Roots\u201d (tworzonego g\u0142\u00f3wnie przez chrze\u015bcijan nie\u017cydowskiego pochodzenia) oraz pragnienia powrotu do praktyk pierwszych, \u017cydowskich uczni\u00f3w Jezusa, niekt\u00f3rzy doszli do wniosku, \u017ce \u201eEaster\u201d stanowi poga\u0144skie zniekszta\u0142cenie pierwotnego, biblijnego \u015bwi\u0119ta Paschy.\u00a0Zwracaj\u0105 oni uwag\u0119 na sam\u0105 angielsk\u0105 nazw\u0119 \u201eEaster\u201d, a tak\u017ce na symbole takie jak jajka czy zaj\u0105czki, oraz na fakt, \u017ce p\u00f3\u017aniejszy Ko\u015bci\u00f3\u0142 przyj\u0105\u0142 inn\u0105 dat\u0119 \u015bwi\u0119towania ni\u017c biblijna Pascha. W ich ocenie ma to \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce wczesny Ko\u015bci\u00f3\u0142 poga\u0144skiego pochodzenia porzuci\u0142 ustanowion\u0105 przez Boga \u017cydowsk\u0105\/biblijn\u0105 Pasch\u0119 na rzecz \u015bwi\u0119ta o charakterze pozabiblijnym, znanego dzi\u015b w \u015bwiecie angloj\u0119zycznym jako \u201eEaster\u201d.<\/p>\n
Te zarzuty i obawy zas\u0142uguj\u0105 na spokojne i pe\u0142ne szacunku potraktowanie. Dla wierz\u0105cych, kt\u00f3rzy dostrzegaj\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy Starym a Nowym Testamentem, kt\u00f3rzy widz\u0105 w Jezusie obiecanego Mesjasza Izraela i kt\u00f3rzy pragn\u0105 by\u0107 wierni przymierzom zawartym przez Boga z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem, ka\u017cda sugestia przenikania element\u00f3w poga\u0144skich do kultu religijnego budzi zrozumia\u0142y niepok\u00f3j. Samo pragnienie wierno\u015bci biblijnemu wzorcowi jest godne uznania i \u015bwiadczy o zdrowej czci wobec S\u0142owa Bo\u017cego.<\/p>\n
Jednak nawet pobie\u017cna analiza historii, j\u0119zyka i Pisma \u015awi\u0119tego pokazuje, \u017ce to, co przez wieki wi\u0119kszo\u015b\u0107 chrze\u015bcijan obchodzi\u0142a jako Pasch\u0119 (dopiero p\u00f3\u017aniej w j\u0119zyku angielskim nazwane \u201eEaster\u201d), nie stanowi odrzucenia biblijnej Paschy Izraela, lecz jej wype\u0142nienie ustanowione przez Boga w \u017cydowskim Mesjaszu, naszym Kr\u00f3lu. W\u0142a\u015bnie dlatego w wielu krajach \u015bwiata to, co w j\u0119zyku angielskim nazywa si\u0119 \u201eEaster\u201d, okre\u015blane jest raczej jako \u201echrze\u015bcija\u0144ska Pascha\u201d lub po prostu \u201ePascha\u201d.<\/p>\n
Najcz\u0119stszy i najmocniejszy zarzut wobec \u015bwi\u0119ta Wielkanocy w krajach angloj\u0119zycznych dotyczy samej angielskiej nazwy \u201eEaster\u201d. Wiele os\u00f3b twierdzi, \u017ce wywodzi si\u0119 ona od \u201eIsztar\u201d, babilo\u0144skiej bogini p\u0142odno\u015bci. Pogl\u0105d ten jest szeroko rozpowszechniony, jednak opiera si\u0119 na b\u0142\u0119dnym rozumieniu j\u0119zykowym i nie ma podstaw historycznych. Angielska nazwa pochodzi w rzeczywisto\u015bci od staroangielskiego s\u0142owa \u0112astre<\/em> (lub \u0112ostre<\/em>), kt\u00f3re VIII-wieczny mnich Beda \u0142\u0105czy\u0142 z nazw\u0105 miesi\u0105ca (\u0112osturm\u014dna\u00fe<\/em>) oraz (by\u0107 mo\u017ce) z przedchrze\u015bcija\u0144skim anglosaskim \u015bwi\u0119tem wiosennym lub b\u00f3stwem. Cz\u0119\u015b\u0107 badaczy uznaje to za \u015bwiadectwo lokalnego kultu, inni natomiast sugeruj\u0105, \u017ce Beda m\u00f3g\u0142 b\u0142\u0119dnie wyprowadzi\u0107 istnienie bogini z samej nazwy miesi\u0105ca. W istocie jest on jedynym znacz\u0105cym \u017ar\u00f3d\u0142em na ten temat, a szczeg\u00f3\u0142y pozostaj\u0105 przedmiotem dyskusji, niekt\u00f3rzy wywodz\u0105 t\u0119 nazw\u0119 od pragerma\u0144skiego rdzenia oznaczaj\u0105cego \u201ewsch\u00f3d\u201d lub \u201e\u015bwit\u201d.<\/p>\n Faktem jest, \u017ce przedchrze\u015bcija\u0144scy Anglosasi obchodzili w tym okresie (mniej wi\u0119cej w kwietniu) swoje \u015bwi\u0119ta. Wraz z rozprzestrzenianiem si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa misjonarze cz\u0119sto stosowali strategi\u0119 inkulturacji: zachowywali znan\u0105 nazw\u0119 pory roku, nadaj\u0105c jej nowe znaczenie, zwi\u0105zane ze \u015bwi\u0119towaniem zmartwychwstania Chrystusa. W ten spos\u00f3b w niekt\u00f3rych j\u0119zykach germa\u0144skich, w tym w angielskim, aramejskie \u201ePascha\u201d zosta\u0142o stopniowo zast\u0105pione nazw\u0105 \u201eEaster\u201d.<\/p>\n Jednak cho\u0107 angielska nazwa odzwierciedla okre\u015blony kontekst kulturowy, pozostaje ona wyj\u0105tkiem j\u0119zykowym. W niemal wszystkich innych j\u0119zykach, a tak\u017ce w znacznej cz\u0119\u015bci dawnej angielszczyzny, \u015bwi\u0119to to okre\u015blano jako Pascha (lub Pasch), czyli bezpo\u015bredni\u0105 judeo-greck\u0105 form\u0119 hebrajskiego s\u0142owa \u201ePesach\u201d (\u05e4\u05b6\u05bc\u05e1\u05b7\u05d7), oznaczaj\u0105cego \u201ePasch\u0119\u201d. Dla ogromnej wi\u0119kszo\u015bci chrze\u015bcijan na przestrzeni dziej\u00f3w, zar\u00f3wno w tradycji greckiej (\u03a0\u03ac\u03c3\u03c7\u03b1), \u0142aci\u0144skiej (Pascha), s\u0142owia\u0144skiej (\u041f\u0430\u0441\u0445\u0430), jak i roma\u0144skiej (np. francuskie P\u00e2ques<\/em>, hiszpa\u0144skie Pascua<\/em>), \u015bwi\u0119to to zawsze nosi\u0142o nazw\u0119 Pascha. Angielskie okre\u015blenie stanowi wi\u0119c lokalny wyj\u0105tek, a nie powszechn\u0105 norm\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.<\/p>\n Od najwcze\u015bniejszych wiek\u00f3w Ko\u015bci\u00f3\u0142, zar\u00f3wno ten z\u0142o\u017cony z wierz\u0105cych pochodzenia \u017cydowskiego, jak i z nawr\u00f3conych pogan, okre\u015bla\u0142 to \u015bwi\u0119to mianem Paschy (\u03a0\u03ac\u03c3\u03c7\u03b1). Sama ta nazwa bezpo\u015brednio zachowuje pami\u0119\u0107 o \u017cydowskiej Paschy. Powszechne chrze\u015bcija\u0144skie \u015bwi\u0119towanie nie by\u0142o wi\u0119c nowym \u015bwi\u0119tem wymy\u015blonym przez pogan, lecz staro\u017cytn\u0105 Pasch\u0105, odczytan\u0105 na nowo i ukazan\u0105 w jej ostatecznym znaczeniu (por. 1 Kor 5,7).<\/p>\n Dla chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy ceni\u0105 \u017cydowskie korzenie swojej wiary, najg\u0142\u0119bszym pytaniem pozostaje to, czy Pascha nadal jest g\u0142\u0119boko zwi\u0105zana z biblijn\u0105 Pasch\u0105, czy te\u017c wi\u0119\u017a ta zosta\u0142a nieodwracalnie zerwana przez nawarstwiaj\u0105ce si\u0119 interpretacje i up\u0142yw czasu. Most pomi\u0119dzy tymi rzeczywisto\u015bciami wyra\u017anie buduje sam Nowy Testament. Aposto\u0142 Pawe\u0142, gorliwy \u017byd i faryzeusz, pisze do w wi\u0119kszo\u015bci poga\u0144skiej wsp\u00f3lnoty w Koryncie:<\/p>\n \u201eUsu\u0144cie wi\u0119c stary kwas, aby\u015bcie si\u0119 stali nowym ciastem, poniewa\u017c jeste\u015bcie prza\u015bni. Chrystus bowiem zosta\u0142 z\u0142o\u017cony w ofierze jako nasza Pascha. Tak przeto odprawiajmy \u015bwi\u0119to nie w starym kwasie ani w kwasie z\u0142o\u015bci i przewrotno\u015bci, lecz w prza\u015bnym chlebie szczero\u015bci i prawdy\u201d (1 Kor 5,7\u20138).<\/em><\/p>\n Pierwsi \u017cydowscy uczniowie Jezusa, w tym aposto\u0142owie, nie postrzegali siebie jako tych, kt\u00f3rzy tworz\u0105 zamiennik Paschy. Rozumieli \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie Mesjasza Jezusa\u00a0jako wype\u0142nienie tego, ku czemu Pascha od pocz\u0105tku wskazywa\u0142a: wybawienia od s\u0105du dzi\u0119ki krwi Baranka.<\/p>\n Na marginesie warto wspomnie\u0107, \u017ce Polikarp (ucze\u0144 aposto\u0142a Jana) zachowywa\u0142 tzw. praktyk\u0119 kwartodecymia\u0144sk\u0105, tj. obchodzi\u0142 Pasch\u0119 czternastego dnia miesi\u0105ca Nisan, czyli w tym samym czasie co \u017cydowska Pascha. Ju\u017c od wczesnych wiek\u00f3w inne Ko\u015bcio\u0142y, r\u00f3wnie\u017c maj\u0105ce zwi\u0105zek z tradycj\u0105 apostolsk\u0105, w tym Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rzymie, \u015bwi\u0119towa\u0142y Pasch\u0119 w niedziel\u0119 po czternastym dniu Nisan, aby podkre\u015bli\u0107 dzie\u0144 zmartwychwstania. Oba te nurty \u0142\u0105czy\u0142o jednak zasadnicze przekonanie: Pascha jest chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 Pasch\u0105 (por. Ireneusz, Adversus Haereses<\/em>; Euzebiusz z Cezarei, Historia Ko\u015bcielna<\/em> 5,24).<\/p>\n Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych kwestii budz\u0105cych niepok\u00f3j u wielu wierz\u0105cych, kt\u00f3rzy ceni\u0105 \u017cydowskie korzenie wiary, jest Sob\u00f3r Nicejski z 325 roku. Obawa polega na tym, \u017ce sob\u00f3r ten mia\u0142 \u015bwiadomie zerwa\u0107 chrze\u015bcija\u0144skie \u015bwi\u0119towanie z jego \u017cydowskim fundamentem, wyznaczaj\u0105c kierunek ku \u015bwi\u0119tu \u201espoganizowanemu\u201d lub zast\u0119pczemu. Decyzje soboru oraz towarzysz\u0105ca im retoryka rzeczywi\u015bcie pozostawi\u0142y bolesne \u015blady w historii, dlatego te obawy s\u0105 zrozumia\u0142e.<\/p>\n Aby w\u0142a\u015bciwie zrozumie\u0107, co si\u0119 w\u00f3wczas wydarzy\u0142o, trzeba najpierw uwzgl\u0119dni\u0107 kontekst. Przed soborem w Nicei nie istnia\u0142a jedna, powszechnie przyj\u0119ta praktyka ustalania daty chrze\u015bcija\u0144skiej Paschy. Funkcjonowa\u0142 sp\u00f3r pomi\u0119dzy dwiema staro\u017cytnymi tradycjami. Jedna z nich, znana jako praktyka kwartodecymia\u0144ska (od \u0142aci\u0144skiego s\u0142owa oznaczaj\u0105cego \u201eczternasty\u201d), by\u0142a zakorzeniona w Ko\u015bcio\u0142ach Azji Mniejszej i nawi\u0105zywa\u0142a do tradycji aposto\u0142a Jana. Wsp\u00f3lnoty te obchodzi\u0142y Pasch\u0119 czternastego dnia miesi\u0105ca Nisan, czyli w dniu \u017cydowskiej Paschy, niezale\u017cnie od dnia tygodnia, podkre\u015blaj\u0105c Chrystusa jako prawdziwego Baranka Paschalnego, kt\u00f3ry zosta\u0142 ofiarowany.<\/p>\n Druga tradycja, obecna mi\u0119dzy innymi w Ko\u015bcio\u0142ach Rzymu i Aleksandrii, \u015bwi\u0119towa\u0142a Pasch\u0119 w niedziel\u0119 nast\u0119puj\u0105c\u0105 po czternastym dniu Nisan, akcentuj\u0105c dzie\u0144 zmartwychwstania.\u00a0Sob\u00f3r Nicejski zosta\u0142 zwo\u0142any mi\u0119dzy innymi po to, aby rozstrzygn\u0105\u0107 ten sp\u00f3r i wprowadzi\u0107 jedno\u015b\u0107 w Ko\u015bciele. Ostatecznie postanowiono, \u017ce Pascha b\u0119dzie obchodzona w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po pierwszej pe\u0142ni ksi\u0119\u017cyca przypadaj\u0105cej po wiosennym zr\u00f3wnaniu dnia z noc\u0105. Taki spos\u00f3b wyznaczania daty pozwala\u0142 oblicza\u0107 j\u0105 niezale\u017cnie od kalendarza \u017cydowskiego.<\/p>\n Decyzja ta stanowi \u017ar\u00f3d\u0142o autentycznego b\u00f3lu dla tych, kt\u00f3rzy ceni\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a z Izraelem. J\u0119zyk u\u017cywany w tamtym czasie, szczeg\u00f3lnie w li\u015bcie cesarza Konstantyna po soborze, zawiera\u0142 niestety antyjudaistyczne akcenty, przedstawiaj\u0105c t\u0119 zmian\u0119 jako spos\u00f3b na to, by \u201enie mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego z najbardziej wrogim t\u0142umem \u017byd\u00f3w\u201d. Sob\u00f3r by\u0142 wi\u0119c w pewnym sensie smutnym odzwierciedleniem nurt\u00f3w zast\u0119pczej teologii, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y rozwija\u0107 si\u0119 w epoce poapostolskiej. W\u0142a\u015bciwe jest zatem uznanie tego p\u0119kni\u0119cia i \u017ca\u0142oba nad wiekami oddzielenia, kt\u00f3re ono zapocz\u0105tkowa\u0142o i pog\u0142\u0119bi\u0142o.<\/p>\n Jednocze\u015bnie wa\u017cne jest, aby jasno dostrzec, czego sob\u00f3r nie uczyni\u0142. Nie zmieni\u0142 on zasadniczej to\u017csamo\u015bci \u015bwi\u0119ta. Nie nadano mu nowej nazwy ani nie przedefiniowano jego znaczenia. Niezale\u017cnie od tego, czy dana wsp\u00f3lnota zachowywa\u0142a praktyk\u0119 kwartodecymia\u0144sk\u0105, czy \u015bwi\u0119towa\u0142a w niedziel\u0119, obie tradycje rozumia\u0142y to \u015bwi\u0119to jako Pasch\u0119, chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 Pasch\u0119. Sp\u00f3r dotyczy\u0142 kalendarza, a nie tre\u015bci.\u00a0Nawet po wprowadzeniu nowego, niezale\u017cnego sposobu wyznaczania daty, Pascha nadal by\u0142a pojmowana teologicznie jako wype\u0142nienie wydarze\u0144 Wyj\u015bcia. Ca\u0142a liturgia, czytania i teologia tego \u015bwi\u0119ta pozostawa\u0142y zakorzenione w opowie\u015bci o wyzwoleniu Izraela, opowie\u015bci, kt\u00f3ra osi\u0105ga swoje ostateczne spe\u0142nienie w zmartwychwstaniu Mesjasza Izraela, Jezusa.<\/p>\n Wielu chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy ceni\u0105 biblijn\u0105 prostot\u0119 i z rezerw\u0105 podchodz\u0105 do element\u00f3w pozabiblijnych, odczuwa zrozumia\u0142y dyskomfort wobec jajek, zaj\u0105czk\u00f3w, koszyczk\u00f3w i innych wiosennych zwyczaj\u00f3w kojarzonych w kulturze zachodniej z Wielkanoc\u0105. Ten niepok\u00f3j jest w pe\u0142ni uzasadniony. Elementy te rzeczywi\u015bcie stanowi\u0105 p\u00f3\u017aniejsze dodatki kulturowe, a nie cz\u0119\u015b\u0107 pierwotnej chrze\u015bcija\u0144skiej Paschy, zakorzenionej w S\u0142owie Boga \u017cywego. Wraz z rozprzestrzenianiem si\u0119 wiary na tereny dawnej poga\u0144skiej Europy niekt\u00f3re lokalne symbole wiosenne stopniowo otrzymywa\u0142y chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 interpretacj\u0119 i by\u0142y przyjmowane jako nieszkodliwe tradycje kulturowe.<\/p>\n Na przyk\u0142ad czerwone jajka sta\u0142y si\u0119 tradycj\u0105 w Ko\u015bcio\u0142ach wschodnich w okresie \u015bredniowiecza, symbolizuj\u0105c krew Chrystusa oraz nowe \u017cycie zmartwychwstania, jako pusty gr\u00f3b, kt\u00f3ry zosta\u0142 \u201eroz\u0142amany\u201d.\u00a0Zaj\u0105czek wielkanocny i poszukiwanie jajek to znacznie p\u00f3\u017aniejsze zwyczaje ludowe Zachodu, wywodz\u0105ce si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z kontekstu germa\u0144skiego i protestanckiego ostatnich kilku stuleci. Historyczne dowody \u0142\u0105cz\u0105ce je bezpo\u015brednio z dawnymi poga\u0144skimi b\u00f3stwami s\u0105 s\u0142abe i cz\u0119sto wyolbrzymiane.<\/p>\n Dla chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy wol\u0105 ca\u0142kowicie zrezygnowa\u0107 z tych zwyczaj\u00f3w, nie istnieje \u017caden biblijny nakaz ich praktykowania. Wielu wierz\u0105cych dzisiaj, zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy ceni\u0105 \u017cydowskie dziedzictwo wiary, koncentruje si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na biblijnym i liturgicznym sercu Paschy: na czytaniu opis\u00f3w m\u0119ki i zmartwychwstania, na celebracji Wieczerzy Pa\u0144skiej lub na uczestnictwie w nabo\u017ce\u0144stwach typu \u201eChrystus w Paschy\u201d. W pe\u0142ni wierne (a nawet, jak mo\u017cna powiedzie\u0107, bardzo wskazane) jest \u015bwi\u0119towanie zmartwychwstania Mesjasza w prostocie: poprzez Pismo, modlitw\u0119 i biblijne formy kultu, bez dodatkowych warstw kulturowych, kt\u00f3re mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 obce lub rozpraszaj\u0105ce. Istota tego \u015bwi\u0119ta opiera si\u0119 na historycznej rzeczywisto\u015bci: Jezus z Nazaretu, \u017cydowski Mesjasz, powsta\u0142 ciele\u015bnie z martwych. Jego gr\u00f3b jest pusty. S\u0105d Bo\u017cy przeszed\u0142 nad nami.<\/p>\n Samo napi\u0119cie jest znakiem wierno\u015bci. A jednak, co wa\u017cne, nie jeste\u015b zmuszony wybiera\u0107 mi\u0119dzy bogactwem \u017cydowskiego dziedzictwa a radosnym \u015bwi\u0119towaniem zwyci\u0119stwa Mesjasza. W Passze stanowi\u0105 one jedno\u015b\u0107.\u00a0Niech spory o nazwy i daty ust\u0105pi\u0105 wobec pustego grobu. To, co pozostaje, nie jest \u015bladem poga\u0144skiej adaptacji, lecz samym sercem wiary biblijnej: Baranek, kt\u00f3ry zosta\u0142 zabity, a teraz \u017cyje. Nie jest to odej\u015bcie od Paschy, lecz jej chwalebne wype\u0142nienie.\u00a0Niezale\u017cnie od tego, czy nazywasz ten dzie\u0144 Pasch\u0105, chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 Pasch\u0105, Niedziel\u0105 Zmartwychwstania czy nawet, cho\u0107 mniej trafnie, \u201eEaster\u201d; niezale\u017cnie od tego, czy obchodzisz go w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z kalendarzem \u017cydowskim, czy w tradycyjn\u0105 niedziel\u0119: Chrystus, nasza Pascha, zosta\u0142 za nas ofiarowany, a nast\u0119pnie powsta\u0142 z martwych, og\u0142aszaj\u0105c nasze przebaczenie i usprawiedliwienie (por. 1 Kor 5,7).<\/p>\n \u017bydowski Mesjasz, Potomek Abrahama, Lew z pokolenia Judy, zwyci\u0119\u017cy\u0142 \u015bmier\u0107. W Nim wszystkie dawne obietnice dane Izraelowi znajduj\u0105 swoje \u201etak\u201d i \u201eamen\u201d. W Nim wierz\u0105cy \u017bydzi i wszczepieni poganie staj\u0105 si\u0119 jednym nowym cz\u0142owiekiem, \u015bwi\u0119tuj\u0105c wype\u0142nienie tego, co rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 nad Morzem Czerwonym i na Synaju, a dope\u0142ni\u0142o si\u0119 w niebia\u0144skim Syjonie i Jeruzalem.<\/p>\n \u017bydowski Mesjasz zmartwychwsta\u0142! Prawdziwie zmartwychwsta\u0142!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W ostatnich dziesi\u0119cioleciach wielu szczerych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy autentycznie ceni\u0105 \u017cydowskie korzenie swojej wiary, zacz\u0119\u0142o z niepokojem przygl\u0105da\u0107 si\u0119 obchodom Wielkanocy. Szczeg\u00f3lnie w krajach angloj\u0119zycznych, gdzie funkcjonuje nazwa \u201eEaster\u201d, pojawi\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci co do jej pochodzenia i znaczenia. Pod wp\u0142ywem tzw. ruchu \u201eHebrew Roots\u201d (tworzonego g\u0142\u00f3wnie przez chrze\u015bcijan nie\u017cydowskiego pochodzenia) oraz pragnienia powrotu do praktyk pierwszych, […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":16693,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[487],"tags":[],"class_list":{"0":"post-16926","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-hot-topic-pl"},"yoast_head":"\nCi\u0105g\u0142o\u015b\u0107 teologiczna<\/h3>\n
Datowanie Paschy<\/h3>\n
Jajka, zaj\u0105czki i tradycje sezonowe<\/h3>\n
Zako\u0144czenie<\/h3>\n